 |
XXII. Februarii. Sessio secunda.
p. 48 à 57 |
 |
 tem, die jovis, XXII. februarii, immediate sequente, nos episcopus prædictus accessimus ad cameram paramenti, in buto magnæ aulæ castri Rothomagensis, ubi nobiscum pariter congregati fuerunt reverendi patres domini et magistri : Ægidius abbas Sanctæ Trinitatis Fiscampnensis, Petrus prior de Longavilla-Giffardi, Johannes de Castellione, Johannes Beaupere, Jacobus de Turonia, Nicolaus Midi, Johannes de Nibat, Jacobus Guesdon, Johannes Fabri, Mauricius de Quesneio, Guillelmus Boucherii, Petrus Houdenc, Petrus Mauricii, Ricardus Prati et Gerardus Fueilleti, sacræ theologiæ doctores ; — Nicolaus de Gemeticis, Guillelmus Sanctæ Katharinæ, Guillelmus de Cormeliis, abbates ; et Johannes Guerini, in canonico, Radulphus Rousselli, in utroque jure doctores ; — Guillelmus Heton, Nicolaus Coppequesne, Johannes Magistri, Ricardus de Groucheto, Petrus Minerii, Johannes Pigache, Radulphus Silvestris, bachalarii in sacra theologia ; — Robertus Barberii, Dionysius Gastinel, Johannes Dulcis, in utroque ; — Johannes Basseti, Johannes de Fonte, Johannes Brulloti, Aubertus Morelli, Nicolaus de Vendères, Johannes Pinchon (1), Johannes Columbelli, Laurentius de Busto, Radulphus Auguy, in canonico ; — Andreas Marguerie, Johannes Ad-Ensem, Gauffridus de Crotay et Ægidius de Campis, in civili jure licentiati ; — abbas de Pratellis (2), frater Guillelmus l'Ermite (3), Guillelmus de Gardinis (4), doctor in medicina, Robertus Morellet et Johannes Regis (5), canonici ecclesiæ Rothomagensis.
In quorum præsentia, primo exposuimus qualiter fratrem Johannem Magistri, vicarium domini Inquisitoris, qui tunc præsens aderat, sommaveramus et requisiveramus de se adjungendo præsenti processui ; offerentes sibi omnia communicare quæ hactenus facta fuerant in materia, aut quæ fierent in posterum ; et quod ipse vicarius responderat se tantum fuisse commissum et deputatum a domino Inquisitore præfato, pro civitate et dioecesi Rothomagensi ; processus
autem iste deducebatur a nobis ratione nostræ jurisdictionis Belvacensis, in territorio accommodato. Quare, ne processus redderetur invalidus, ac etiam pro
serenatione conscientiæ suæ, distulerat se adjungere, quousque plenius haberet consilium, ac etiam pleniorem haberet potestatem seu commissionem a domino
Inquisitore ; ipse tamen vicarius, quantum in ipso erat, contentus fuerat quod ulterius in materia continue procederemus. Quæ sic audiens per nos recitari præfatus vicarius, nobis respondit dicens : « Verum est quod dicitis. Ratum habui et habeo, quantum possum et quantum in me est, quod procedatis. »
Deinceps ipsam Johannam, coram nobis in loco prædicto comparentem, requisivimus et monuimus sub poenis juris, de faciendo juramentum quod die
præcedente præstiterat, quodque simpliciter et absolute juraret dicere veritatem, ad ea quæ interrogarentur in materia de qua delata erat et diffamata. Ad quod respondit quod heri fecerat juramentum, et sufficere debebat.
Iterum requisivimus quod juraret ; nam quicumque, etiam princeps, requisitus in materia fidei, non posset recusare facere juramentum. Respondit que iterum : « Ego feci heri vobis juramentum ; bene debet vobis sufficere. Vos nimium oneratis me. » Finaliter fecit juramentum de dicendo veritatem, in his quæ tangerent fidem.
Postmodum eximius sacræ theologiæ professor, magister Johannes Pulchripatris, de præcepto et ordinatione nostra, ipsam Johannam interrogavit super his quæ sequuntur.
Et primo exhortatus est eam ut ipsa diceret veritatem de petendis, quemadmodum ipsa juraverat. Quæ respondit : « Vos bene possetis mihi talem rem petere, de qua ego responderem vobis veritatem, et de alia non responderem. » Et subjungebat : « Si vos essetis bene informati de me, vos deberetis velle quod essem extra manus vestras. Ego nihil feci nisi per revelationem. »
Interrogata consequenter de ætate in qua erat, dum recessit a domo patris : dixit quod de ætate nescit deponere.
Interrogata utrum in juventute didicerit aliquam artem : dixit quod sic, ad suendum pannos lineos et nendum ; nec timebat mulierem Rothomagensem de nendo et suendo. Ulterius confessa fuit quod, propter timorem Burgundorum, recessit a domo patris et ivit ad villam de Novocastro (6), in Lotharingia, penes quamdam mulierem, cognominatam la Rousse, ubi stetit quasi per quindecim dies ; addens ulterius quod, dum esset in domo patris, vacabat circa negotia familiaria
domus, nec ibat ad campos cum ovibus et aliis animalibus.
Item, interrogata utrum quolibet anno confitebatur peccata : respondet quod sic, et curato proprio ; et quando curatus erat impeditus, confitebatur uni alteri sacerdoti, de licentia ipsius curati. Aliquotiens etiam, bis aut ter, prout credit, confessa fuit religiosis mendicantibus. Et hoc erat apud dictam villam de Novocastro. Et recipiebat sacramentum Eucharistiæ in festo Paschæ.
Interrogata utrum aliis festis quam in Pascha, recipiebat ipsum Eucharistiæ sacramentum : dixit interroganti quod ipse transiret ultra. Ulterius confessa fuit quod, dum esset ætatis XIII annorum, ipsa habuit vocem a Deo, pro se juvando ad gubernandum. Et prima vice, habuit magnum timorem. Et venit illa vox, quasi hora meridiana, tempore æstivo, in horto patris sui ; et ipsa Johanna jejunaverat die præcedenti. Audivitque vocem a dextro latere versus ecclesiam, et raro eam audit sine claritate. Quæ quidem claritas est ab eodem latere in quo vox auditur, sed ibi communiter est magna claritas. Et quando ipsa Johanna veniebat in Franciam, sæpe audiebat illam vocem.
Interrogata qualiter videbat claritatem quam ibi adesse dicebat, cum illa claritas esset a latere : nihil ad hoc respondit ; sed transivit ad alia. Dixit præterea quod, si ipsa esset in uno nemore, bene audiret voces venientes ad eam. Dixit etiam quod sibi videbatur esse digna vox, et credit quod eadem vox erat missa a parte Dei ; et postquam audivit ter illam vocem, cognovit quod erat vox angeli. Dixit etiam quod illa vox semper bene custodivit eam, et quod ipsam vocem bene intellexit.
Interrogata quale documentum sibi dicebat illa vox pro salute animæ suæ : dixit quod docuit eam se bene regere, frequentare ecclesiam, et eidem Johannæ
dixit necessarium esse, quod ipsa Johanna veniret in Franciam. Addiditque præfata Johanna quod interrogans non haberet, pro illa vice, ab ipsa, in qua
specie vox illa sibi apparuerat. Ulterius confessa fuit quod illa vox sibi dicebat bis aut ter in hebdomade, quod oportebat ipsam Johannam recedere et
venire in Franciam ; et quod pater suus nihil scivit de suo recessu. Dixit etiam quod vox dicebat sibi quod veniret in Franciam, et non poterat plus durare ubi erat ; quodque vox illa sibi dicebat quod levaret obsidionem coram civitate Aurelianensi positam. Dixit ulterius vocem præfatam sibi dixisse, quod ipsa Johanna iret ad Robertum de Baudricuria (7), apud oppidum de Vallecoloris (8), capitaneum dicti loci, et ipse traderet sibi gentes secum ituras ; et ipsa Johanna tunc respondit quod erat una pauper filia quæ nesciret equitare, nec ducere guerram. Dixit ultra quod ivit ad avunculum suum (9), sibique dixit quod
apud eum volebat manere per aliquod modicum tempus ; et ibi mansit quasi per octo dies ; dixitque tunc præfato avunculo suo quod oportebat ipsam ire ad
prædictum oppidum de Vallecoloris ; et ipse avunculus ejus illo duxit eam.
Item dixit quod, quando ipsa venit ad sæpedictum oppidum de Vallecoloris, ipsa cognovit Robertum de Baudricuria, cum tamen antea nunquam vidisset ; et
cognovit per illam vocem prædictum Robertum, nam vox dixit sibi quod ipse erat ; dixitque ipsa Johanna eidem Roberto, quod oportebat eam venire in Franciam.
Ipse autem Robertus bina vice recusavit et repulit eam, et in tertia vice ipsam recepit, et tradidit sibi homines ; et ita etiam dixerat sibi vox quod eveniret.
Item confessa fuit quod dux Lotharingiæ (10) mandavit quod ipsa duceretur ad eum : ad quem et ipsa ivit ; sibique dixit quod ipsa volebat ire in Franciam.
Et interrogarit eam dux ipse de recuperatione suæ sanitatis ; sed ipsa dixit ei quod nihil inde sciebat ; et pauca de suo voiagio eidem duci declaravit. Dixit tamen ipsi duci quod ipse traderet ei filium suum et gentes, pro ducendo eam ad Franciam, et ipsa deprecaretur Deum pro sua sanitate. Et fuerat eadem Johanna sub salvo conductu ad præfatum ducem ; a quo reversa est ad oppidum de Vallecoloris antedictum.
Item confessa fuit quod, in recessu a præfato oppido de Vallecoloris, ipsa existens in habitu virili, gestans unum ensem quem sibi tradiderat dictus Robertus de Baudricuria, absque aliis armis, associato uno milite, uno scutifero (11) et quatuor famulis, perrexit ad villam Sancti Urbani (12), et ibi pernoctavit in abbatia.
Item dixit quod in illo itinere, transivit per villam Autisiodorensem, et ibi audivit missam in majori ecclesia ; et tunc frequenter habebat voces suas, cum
ea de qua superius fit mentio.
Item requisita ut diceret cujus consilio, ipsa cepit habitum virilem : ad hoc respondere pluries recusavit. Finaliter dixit quod de hoc non dabat onus cuiquam homini ; et pluries variavit.
Item dixit quod prædictus Robertus de Baudricuria, fecit jurare illos qui conducebant ipsam Johannam, quod bene et secure conducerent. Dixitque idem Robertus ipsi Johannæ : « Vade », dum recederet ab eo, « vade, et quod inde poterit venire, veniat. »
Item dixit ipsa Johanna ulterius quod ipsa bene scit quod Deus diligit ducem Aurelianensem (13); ac etiam quod plures revelationes de ipso habuerat quam de
homine vivente, excepto illo quem dicit regem suum. Dixit præterea quod oportuerat eam mutare habitum suum in habitum virilem. Item etiam credit quod consilium bene sibi dixit.
Item dixit quod ipsa misit litteras Anglicis existentibus coram Aurelianis, continentes quod inde recederent, quemadmodum continetur in copia litterarum,
quæ sibi fuit lecta in hac villa Rothomagensi ; exceptis tamen duobus vel tribus vocabulis in eadem copia existentibus, utputa hoc quod dicitur in copia illa reddatis Puellæ, debet poni reddatis regi. Ibi etiam ponuntur illa verba, corpus pro corpore, et caput guerræ, quæ non erant in litteris originalibus (14).
Dixit ulterius ipsa Johanna quod ivit ad illum quem dicit regem suum, sine impedimento ; et, cum applicuisset apud villam sanctæ Katharinæ de Fierbois (15), tunc primo misit ad villam de Chasteau-Chinon (16), in qua ille quem dicit regem suum erat. Applicuitque ibidem hora quasi meridiana, et se hospitavit in quodam hospitio ; et, post prandium, ivit ad illum quem dicit regem suum, qui erat in castro. Item dicit quod, quando intravit cameram sui regis prædicti, cognovit eum inter alios, per consilium suæ vocis hoc sibi
revelantis. Dixitque eidem suo regi quod volebat ire factum guerram contra Anglicos.
Interrogata si, illa vice qua vox ostendit sibi suum regem præfatum, erat aliqua lux in loco præfato : respondit : « Transeatis ultra. »
Interrogata utrum videritne aliquem angelum supra ipsum regem suum : respondit : « Parcatis mihi, transeatis ultra. » Dixit tamen quod, antequam rex suus poneret eam in opus, ipse multas habuit apparitiones et revelationes pulchras.
Interrogata quales revelationes et apparitiones idem rex suus habuit : respondit : « Ego non dicam hoc vobis. Adhuc non est vobis responsum ; sed mittatis ad ipsum regem, et dicet vobis. »
Item dixit eadem Johanna quod vox sibi promiserat quod, satis cito postquam venisset ad regem suum, ipse reciperet eam. Dixit etiam quod illi de parte sua bene cognoverunt quod vox eidem Johannæ transmissa erat ex parte Dei, et quod viderunt et cognoverunt ipsam vocem, asserens ipsa Johanna quod hoc bene scit.
Ultra dixit quod rex suus et plures alii audiverunt et viderunt voces venientes ad ipsam Johannam ; et ibi aderat Karolus de Borbonio (17) et duo aut tres alii.
Item dixit dicta Johanna quod non est dies quin audiat illam vocem, et etiam bene indiget. Dixit etiam quod nunquam requisivit a voce præfata aliud præmium
finale, nisi salvationem animæ suæ. Ulterius dicta Johanna confessa fuit quod vox dixit ei quod maneret apud villam sancti Dionysii in Francia ; ipsaque Johanna ibi manere volebat (18); sed contra ipsius voluntatem domini eduxerunt eam. Si tamen non fuisset læsa, non inde recessisset ; et fuit læsa in fossatis Parisiensibus, cum de dicta villa sancti Dionysii illuc perrexisset ; sed in quinque diebus sanata exstitit. Ulterius confessa fuit quod fecit facere unam invasionem, gallice escharmouche, coram villa Parisiensi.
Et cum interrogaretur si tunc erat festum : respondit quod bene credit tunc fuisse festum.
Interrogata si hoc erat bene factum : respondit : « Transeatis ultra. »
Quibus sic hinc et inde peractis, quia jam satis pro illa die factum videbatur, nos episcopus præfatus, continuavimus negotium usque ad diem sabbati immediate sequentem, et ejusdem diei horam octavam de mane.
Source : Edition Jules Renouard et Cie - 1841
Nota : publication sans aucune garantie d'exactitude parfaite avec le texte original.
Notes :
1 Jean Pinchon, licencié en droit canon, chanoine de Paris et de Rouen, archidiacre de Josas.
2 L'abbé de Préaux, au diocèse de Lisieux. C'était alors Jean Moret, licencié en droit civil et canon , mort vers l'an 1435. (Gallia christiana, t. XI, col. 840.)
3 Il était curé de la Haye, au diocèse de Coutances, en 1420. (RYMER, t. IX, p. 885.)
4 Guillaume Desjardins, docteur en médecine, chanoine de Rouen, chancelier de l'église de Bayeux, prébende de la collégiale de Neufmarché, au diocèse d'Evreux. (RYMER, t. IX, p. 859, 885.)
5 Robert Morellet et Jean Le Roy, chanoines de la cathédrale de Rouen. Le premier, maître ès-arts, pourvu de son canonicat par le roi d'Angleterre, le 24 avril 1421. (RYMER, t. X, p. 105.)
6 Neufchâteau, aujourd'hui dans le département des Vosges.
7 Robert de Baudricourt, alors écuyer et capitaine de Vaucouleurs. Il devint depuis chevalier, conseiller et chambellan du Roi, et bailli de Chaumont ; mort vers l'an 1454, avant le procès de révision.
8 Vaucouleurs.
9 Nommé Durand Laxart dans le procès de réhabilitation.
10 Charles de Lorraine, mort le 25 janvier 1431, pendant l'instruction du procès.
11 Le chevalier était Jean de Nouvelompont, dit Jean de Metz ; l'écuyer s'appelait Bertrand de Poulangy. Tous deux ont deposé dans le procès de réhabilitation. On trouvera les noms des quatre valets dans les dépositions du même procès.
12 Saint-Urbain, aujourd'hui dans le département de la Haute-Marne, arrondissement de Vassy.
13 Charles d'Orléans, retenu prisonnier en Angleterre depuis la bataille d'Azincourt.
14 Les altérations que la Pucelle signale dans cette réponse ne doivent pas être imputées à ses ennemis. Rendez à la Pucelle, corps pour corps, chief de guerre, se trouvent dans les reproductions les moins suspectes de sa lettre aux Anglais. Sans doute les copies nombreuses qui en furent distribuées lors du siège d'Orléans portaient toutes ces mots, et il y a lieu de croire qu'ils existaient sur l'original, soit que Jeanne ne se souvint pas de les avoir dictés, soit que son clerc les eut insérés de son chef, pour donner plus d'effet à la sommation. L'auteur de la chronique dite de la Pucelle, et le conseiller Thomassin, tous deux contemporains et écrivant pour le parti français, donnent la lettre avec les expressions contestées. Nous publierons pour la première fois, à la fin de cet ouvrage, un troisième texte absolument conforme, et dont l'authenticité est de nature à rendre le doute impossible.
15 En Touraine ; aujourd'hui dans le département d'Indre-et-Loire, arrondissement de Chinon.
16 Lisez Chinon.
17 Charles de Bourbon, comte de Clermont, qui gouvernait le duché de Bourbonnais et le comté d'Auvergne pendant la captivité de son père, retenu par les Anglais depuis la bataille d'Azincourt.
18 En septembre 1429.
|
