 |
XXIV. Februarii. Sessio tertia.
p. 58 à 68 |
 |
 tem, sabbati immediate sequente, quæ fuit dies XXIII. mensis februarii prædicti, nos, episcopus prædictus, ad castrum Rothomagense et cameram supradictam accessimus, in qua judicialiter coram nobis comparuit dicta Johanna, assistentibus quam pluribus reverendis patribus, doctoribus et magistris, videlicet : Ægidio, abbate Sanctæ Trinitatis Fiscampnensis,
Petro, priore de Longavilla-Giffardi ; Johanne de Castellione, Erardo Emengart, Johanne Beaupere, Jacobo de Turonia, Nicolao Midi, Johanne de Nibat, Jacobo Guesdon, Mauricio de Quesneyo, Johanne Fabri, Guillelmo Boucherii, Petro Houdenc, Petro Mauricii, Ricardo Prati, Johanne Carpentarii (1) et Gerardo Fueilleti, Dionysio de Sabeuvras (2), insacra theologia ; — Nicolao de Gemeticis, Guillelmo Sanctæ Katharinæ, Guillelmo de Cormeliis, abbatibus ; et
Johanne Guerini, in canonico ; Radulpho Rousselli, in utroque jure doctoribus ; — Nicolao Coppequesne, Guillelmo Heton, Thoma de Courcellis, Johanne Magistri,
Nicolao Loiselleur, Radulpho Silvestris, Guillelmo de Baudribosco (3), Nicolao Medici (4), Ricardo Lucratoris (5), Johanne Duval ; Guillelmo Magistri et Guillelmo l'Hermite, in sacra theologia bachalariis ; — abbate Sancti Audoeni (6), abbate Sancti Georgii (7), de Fratellis (8), priore de Sancto Laudo (9) et priore de Sagy (10); necnon Roberto Barberii, Dionysio Gastinelli et Johanne Dulcis, in utroque jure ; — Nicolao de Vendères, Johanne Pinchon, Johanne de Fonte, Auberto Morelli, Johanne de Quemino (11), Johanne Columbelli, Laurentio de Busto, Radulpho Auguy, Ricardo de Salicibus (12), in canonico ; — Andrea Marguerie, Johanne Ad-Ensem, Gauffrido de Croteyo, Ægidio de Campis, Nicolao Maulini, Petro Garrelli, Burello de Cormeliis (13), in civili jure licentiatis ; — Roberto Moreleti et Johanne Regis, canonicis ecclesiæ Rothomagensis, ac Nicolao de Fovilla.
In quorum præsentia, primo requisivimus præfatam Johannam, quod simpliciter et absolute juraret dicere veritatem de his de quibus interrogaretur, absque
quacumque conditione per ipsam in hujusmodi juramento apponenda ; et de hoc ipsam trina vice monuimus. Quæ quidem Johanna respondit : « Detis mihi licentiam loquendi. » Et tunc dixit : « Per fidem meam, talia possetis mihi petere, quæ ego non dicerem vobis. » Rursum quoque dixit : « Potest esse quod de multis quæ vos possetis mihi petere, ego non dicerem vobis verum, [utputa] de hoc quod tangit revelationes ; quia forsan vos possetis me compellere ad dicendum talem rem quam ego juravi non dicere, et ita essem perjura, quod velle non deberetis. » Et addidit : « Ego dico vobis, advertatis bene de hoc quod dicitis vos esse meum judicem, quia vos assumitis unum grande onus, et nimium
oneratis me. » Dicit etiam quod videbatur satis esse jurasse bis in judicio.
Iterum interrogata an vellet simpliciter et absolute jurare : respondit : « Vos bene potestis supersedere ; ego satis juravi in duabus vicibus » ; dicens ulterius, quod totus clerus Rothomagensis vel Parisiensis nesciret eam condemnare, nisi haberet in jus. Item dixit quod de suo adventu libenter diceret veritatem ; sed non diceret totum ; et quod spatium octo dierum non
sufficeret ad dicendum omnia.
Nos autem, episcopus prædictus, diximus ei quod ipsa haberet consilium ab assistentibus, si deberet jurare au non. Quæ iterum respondit quod de suo
adventu libenter diceret veritatem, et non aliter ; et quod non oportebat ut sibi amplius inde loqueremur.
Postmodum ei diximus quod se redderet suspectam, si non vellet jurare de dicendo veritatem. Respondit ut prius. Iterato requisivimus eam ut juraret
præcise et absolute. Tunc respondit quod libenter diceret illud quod sciret, et adhuc non totum. Dixit ulterius quod venit ex parte Dei, et non habet hic
negotiari quidquam, petens ut remitteretur ad Deum a quo venerat.
Iterum requisita et monita de jurando, sub poena essendi onerata de illo quod sibi imponebatur : respondit : « Transeatis ultra. »
Finaliter adhuc ipsam requisivimus de jurando, et ex abundanti monuimus de dicendo veritatem super eo quod tangit processum ; dicendo ei quod exponebat
se magno periculo per talem recusationem. Tunc autem respondit : « Ego sum parata jurare dicere veritatem de hoc quod ego sciam tangens processum. »
Et in hunc modum juravit.
Deinceps, ex ordinatione nostra, fuit interrogata per egregium doctorem, magistrum Johannem Pulchripatris, superius nominatum, qui primo ab ipsa petiit
qua hora novissime comederat aut biberat. Quæ respondit quod ab hesterno die post meridiem, non comederat aut biberat.
Item interrogata depost quam horam audiverat vocem quae veniebat ad eam : respondit : « Ego audivi heri et hodie. »
Item interrogata qua hora, hesterno die, ipsam vocem audiverat : respondit quod ter in illo die ipsam audiverat, semel de mane, semel in vesperis, et tertia vice cura pulsaretur pro Ave Maria de sero ; et multotiens audit eam pluries quam dicat.
Interrogata quid heri de mane faciebat, cum illa vox venit ad eam : respondit quod ipsa dormiebat, et vox excitavit eam.
Interrogata si vox excitavit eam tangendo ejus brachia : respondit quod per vocem fuit excitata sine tactu.
Interrogata si vox illa erat in camera ejus : respondit quod non quod ipsa sciat, sed erat in castro.
Interrogata si ipsa regratiata est illi voci, et si flexit genua : respondit quod regratiata est ei, existens et sedens in lecto suo, et junxit manus ; et hoc fuit postquam requisiverat auxilium. Vox autem illa dixit eidem Johannæ quod responderet audacter.
Item interrogata quid vox dixit sibi, quando fuit excitata : respondit quod ipsa petivit eidem voci consilium de hoc quod ipsa debebat respondere ; dicens
eidem voci ut peteret de hoc consilium a Domino ; et dixit ei quod responderet audacter, et quod Deus juvaret eam.
Interrogata utrum sibi dixerit aliqua verba, antequam requireret eam : respondit quod vox dixit aliqua, sed non omnia intellexit. Verumtamen, postquam
fuit excitata a somno, vox dixit ei quod audacter responderet.
Item dixit nobis episcopo prædicto : « Vos dicitis quod estis judex meus ; advertatis de hoc quod facitis, quia in veritate ego sum missa ex parte Dei, et ponitis vos ipsum in magno periculo, » gallice « en grant dangier. »
Interrogata si vox illa mutavitne suam deliberationem aliquando : respondit quod nunquam reperit eam in duabus loquelis contrariis. Dixit etiam quod illa nocte, audivit eam dicentem sibi quod audacter responderet.
Interrogata an vox prohibuerit sibi ne diceret totum quod ab ea peteretur : dixit : « Ego non respondebo vobis de illo. Et habeo revelationes tangentes
regem, quas ego non dicam vobis. »
Interrogata si vox prohibuerit sibi ne dicat revelationes : respondit : « Ego non sum consulta de hoc. Detis mihi dilationem XV dierum, et ego de hoc vobis
respondebo. » Et, cum iterum dilationem de respondendo petivisset, dixit : « Si vox prohibuerit mihi, quid inde vultis vos dicere ? »
Adhuc interrogata utrum hoc sibi sit prohibitum : respondit : « Credatis quod homines non prohibuerunt mihi. » Item dixit quod illo die non respondebit, et
nescit si debeat dicere an non, quousque sit sibi revelatum. Item dixit quod credit firmiter, et æque firmiter sicut credit fidem christianam et quod Deus
redemit nos a poenis inferni, quod ista vox venit a Deo et ex sua ordinatione.
Interrogata utrum illa vox, quam dixit sibi apparere, sit unus angelus, vel utrum sit a Deo immediate, vel an sit vox unius Sancti, vel Sanctæ : respondit : « Illa vox venit ex parte Dei ; et credo quod ego non dico vobis plane illud quod ego scio ; et habeo majorem metum deficiendi, dicendo aliquid quod displiceat illis vocibus, quam ego habeam de respondendo vobis. Et quantum ad istud interrogatorium, rogo vos ut habeam dilationem. »
Interrogata si credit hoc displicere Deo quod dicatur veritas : respondit : « Voces dixerunt mihi quod aliqua dicam regi et non vobis. » Item dixit quod illa
nocte, dixit sibi multa pro bono regis sui, quæ vellet ipsum regem tunc scire, et quod ipsa non potaret vinum usque ad Pascha : ipse enim, ut eadem dicebat,
fuisset laetior in suo prandio.
Interrogata si possetne tantum facere apud illam vocem, quod vellet obedire et deferre nuntium regi suo : respondit quod nesciebat si vox vellet obedire,
nisi esset voluntas Dei, et quod Deus consentiret. « Et si placeat Deo », inquit, « ipse bene poterit facere revelari suo regi ; et de hoc essem bene contenta. »
Interrogata quare illa vox non sic modo loquitur cum rege suo, sicut faciebat, quando ipsa Johanna erat in ejus præsentia : respondit quod nescit si sit voluntas Dei. Et addidit quod, nisi esset gratia Dei, ipsa nesciret quidquam agere.
Interrogata utrum consilium suum revelaverit sibi quod ipsa evaderet de carceribus : respondit : « Ego vobis (14) habeo hoc dicere. »
Interrogata si illa nocte, vox deditne sibi consilium et advisamentum de hoc quod debebat respondere : respondit quod, si ipsa vox ei revelaverit, ipsa non
bene intellexit.
Interrogata si, in duobus diebus novissimis quibus audivit voces, advenerit ibi aliquod lumen : respondit quod in nomine vocis venit claritas.
Interrogata si cum vocibus videt aliquam aliam rem : respondit : « Ego non dicam vobis totum ; nonhabeo de hoc licentiam, nec juramentum meum tangit illud. Vox ipsa est bona et digna, nec de hoc teneor respondere. » Item petivit ut sibi darentur in scriptis illa puncta in quibus tunc non respondebat.
Et tunc petitum fuit sibi utrum illa vox a qua consilium petebat, habebat visum et oculos. Respondit : « Vos non hoc habebitis adhuc. » Et dixit quod dictum parvorum puerorum est quod « aliquando homines suspenduntur, pro dicendo veritatem. »
Interrogata an sciat quod ipsa sit in gratia Dei : respondit : « Si ego non sim, Deus ponat me ; et si ego sim, Deus me teneat in illa. Ego essem magis dolens de toto mundo, si ego scirem me non esse in gratia Dei. « Dixit ultra, si esset in peccato, credit quod vox non veniret ad eam ; et vellet quod quilibet intelligeret æque bene sicut ipsa. Item dixit quod ipsa tenet quod erat in ætate tredecim armorum, vel circiter, quando prima vox venit ad eam.
Interrogata utrum in juventute ibat spatiatum ad campos cum aliis juvenculis : respondit quod bene ivit aliquando, sed nescit in qua ætate.
Interrogata utrum illi de Dompremi tenerent partem Burgundorum vel partem adversam : respondit quod nesciebat ibi nisi unum Burgundum quem voluisset
habuisse caput abscisum ; tamen, si hoc placuisset Deo.
Interrogata si apud villam de Marcey (15) erant Burgundi, vel adversarii Burgundorum : respondit quod erant Burgundi.
Interrogata an vox dixerit ei, dum juvenis esset, quod odiret Burgundos : respondit quod, postquam intellexit illas voces esse pro rege Franciæ, ipsa non
dilexit Burgundos. Item dixit quod Burgundi habebunt guerram, nisi faciant quod debent ; et hoc scit per prædictam vocem.
Interrogata an in sua juvenili ætate habuit revelationem a voce, quod Anglici debebant venire ad Franciam : respondit quod jam Anglici erant in Francia,
quando voces inceperunt venire ad eam.
Interrogata si unquam fuit cum parvis pueris qui pugnabant pro parte illa quam tenet : respondit quod non unde habeat memoriam ; sed bene vidit quod
quidam illorum de villa de Dompremi ; qui pugnaverant contra illos de Marcey, inde aliquando veniebant bene læsi et cruentati.
Interrogata an ipsa, in sua juvenili ætate, habuit magnam intentionem persequendi Burgundos : respondit quod habebat magnam voluntatem seu affectionem quod rex suus haberet regnura suum.
Interrogata si bene voluisset se esse marem, quando debebat venire ad Franciam : respondit quod alias ipsa ad hoc responderat.
Interrogata utrum ducebatne animalia ad campos : dixit quod alias de hoc responderat ; et quod, postquam fuit grandior, et quod habuit discretionem, non
custodiebat animalia communiter, sed bene juvabat in conducendo ea ad prata et ad unum castrum quod nominatur Insula, pro timore hominum armatorum ; sed non recordatur an in sua juvenili ætate custodiebat an non.
Item interrogata fuit de quadam arbore existente prope villam ipsius. Ad quod respondit quod satis prope villam de Dompremi est quædam arbor vocata Arbor Dominarum, et alii vocant eam Arborem Fatalium, gallice des Faées, juxta quam est unus fons ; et audivit dici quod infirmi febricitantes potant de illo fonte et vadunt quaesitum de aqua illius, pro habenda sanitate. Et hoc ipsamet vidit ; sed nescit utrum inde sanentur vel non. Item dicit quod audivit quod infirmi, quando possunt se levare, vadunt ad arborem pro spatiando. Et est una magna arbor vocata Fagus, unde venit mayum, gallice le beau may ; et solebat pertinere domino Petro de Bourlemont (16), militi. Item dicebat quod aliquando ipsa ibat spatiatum cum aliis filiabus, et faciebat apud arborem serta pro imagine Beatæ Mariæ de Dompremi. Et pluries audivit ab antiquis (non ab illis de sua progenie), quod Dominæ Fatales illuc conversabantur. Et audivit dici ab una muliere nominata Johanna, uxore Majoris Alberici, gallice du Maire Aubery de illa villa, quæ erat ipsius Johannæ loquentis matrina, quod ipsa ibi viderat prædictas Dominas Fatales ; sed ipsa loquens nescit an utrum hoc esset verum vel non. Item dixit quod nunquam vidit prædictas Fatales apud arborem, quod ipsa sciat ; sed si viderit alibi, nescit an viderit aut non. Item dixit qued vidit apponere serta in ramis arboris per juvenculas, et ipsamet aliquando ibi
apposuit cum aliis filiabus ; et aliquando secum deferebant, aliquando dimittebant. Item dixit quod, postquam ipsa scivit quod debebat venire in Franciam, parum fecit de jocis sive spatiamentis, et quantum minus potuit. Et nescit quod, postquam habuit discretionem, ipsa tripudiaverit juxta illam arborem ; sed aliquando bene potuit ibi tripudiare cum pueris ; et plus ibi cantavit quam tripudiaverit. Item dicit quod est ibi unum nemus quod vocatur Nemus-quercosum, gallice le Bois-chesnu, quod videtur ab ostio patris sui et non est distantia dimidiæ leucæ. Item nescit nec audivit unquam quod Dominæ Fatales supradictæ ibi conversarentur ; sed audivit dici a fratre suo quod
dicebatur in patria, quod ipsa Johanna ceperat factum suum apud arborem Dominarum Fatalium. Sed dicit quod non fecerat, et dicebat sibi contrarium. Item ulterius dicit quod, quando ipsa venit versus regem suum, aliqui petebant sibi an in patria sua erat aliquod nemus quod vocaretur gallice le Bois-chesnu,
quia erant prophetiæ dicentes quod circa illud nemus debebat venire quædam puella quae faceret mirabilia. Sed dixit ipsa Johanna quod in hoc non adhibuit fidem.
Interrogata an ipsa vellet habere vestem muliebrem : respondit : « Tradatis mihi unam : ego accipiam et recedam ; aliter non accipiam. Et contentor de ista, postquam placet Deo quod deportem eam. »
Et his hoc modo peractis, fecimus cessare ab ulteriori interrogatione pro illo die ; assignavimusque diem martis exinde proximo sequentem, ut ipso die, eadem hora et eodem loco, omnes ad hoc convocati interessent, pro ulteriori interrogatione facienda.
Source : Edition Jules Renouard et Cie - 1841
Nota : publication sans aucune garantie d'exactitude parfaite avec le texte original.
Notes :
1 Jean Charpentier, docteur et professeur en théologie. M. de 1'Averdy s'est trompé lorsqu'il a avancé que ce personnage avait été consulté sans avoir figuré comme assesseur au jugement. (Notice des Manuscrits, t. III, p. 153.)
2 Denis de Sabevras, Sabreuvras, Sabevrois ou encore Sabevret, de Sabevreto, docteur en théologie, recteur de l'Université de Paris en 1418, député de la nation de Normandie au concile de Bâle, et envoyé par cette assemblée en ambassade auprès du roi des Romains, en juillet 1431. (DUBOULAI , Histor. Univ. Paris., t. V, p. 409, 423, 920.)
3 Guillaume de Baudrebois, bachelier en théologie, chanoine de la cathédrale de Rouen par échange d'une prébende qu'il avait d'abord à Notre-Dame-la-Ronde. (RYMER, t. X, p. 67.)
4 Nicole Lemire ?
5 Richard Legaigneur (?) mais non pas Du Lucre ou Du Gain comme a traduit M. de l'Averdy. (Notice des Manuscrits, t. III, p. 154.)
6 L'abbé de Saint-Ouen de Rouen. C'était alors Guillaume Du Mesle, auparavant professeur de l'Université de Paris, puis abbé de Sainte-Catherine, lequel avait été substitué à Jean Richart, mis en interdit par l'archevêque de Rouen, puis par le pape en 1427. Il faut que Guillaume Du Mesle soit mort avant l'année 1434, car à cette époque on trouve son compétiteur réintégré dans le bénéfice. (Gallia christiana, t. XI, col. 152.)
7 Jean Labbé, dit Jean de Rouen, licencié en droit civil et canon, abbé de Saint-Georges de Bocherville depuis l'an 1417. Son temporel ayant été saisi par les Anglais, il était en instance auprès de la cour de Rome pour se faire restituer ce qui lui avait été pris. Il abdiqua en 1444 sans avoir pu obtenir justice. (Gallia christiana, t. XI, col. 272.)
8 Suppléez Abbate, Voyez ci-dessus, p. 49.
9 Guillaume Leboure, prieur de la collégiale de Saint-Lô de Rouen, licencié en droit civil et canon, mort le 25 janvier 1455. (Neustria Pia, p. 811.)
10 Le prieur de Sigy, couvent de 1'ordre de Saint-Benoit, près Neufchâtel. L'auteur du Neustria Pia déclare n'avoir pu trouver aucun document historique sur cette maison religieuse.
11 Jean Duquemin ou Duchemin, licencié en droit canon, avocat près l'officialité de Rouen, chanoine de la cathédrale.
12 Richard de Saulx, licencié en droit canon, avocat près l'officialité de Rouen, chanoine de la cathédrale.
13 Bureau de Cormeilles, licencié en droit civil, avocal près l'officialité de Rouen, chanoine de la cathédrale.
14 Sic. Le Compilateur français, publié par M. Buchon : « Je ne vous ay à dire. »
15 Aujourd'hui Maxey sur Meuse, village voisin de Dompremy, département des Vosges, arrondissement de Neufchâteau.
16 Pierre de Bourlemont était le chef d'une maison fort ancienne du Bassigny, dont le nom s'éteignit avec lui ; car il ne laissa qu'une fille qui porta ses fiefs dans la famille d'Anglure. (Simple crayon de la noblesse des duchez de Lorraine et de Bar, ap. LEBRUN DE CHARMETTES, Hist. de Jeanne d'Arc, t. I, p. 266.)
|
