 |
I. Martii. Quinta sessio.
p. 80 à 91 |
 |
 tem die jovis, prima martis, nos, episcopus prædictus, ad locum solitum castri Rothomagensis accessimus ; comparuitque coram nobis in judicio prædicta
Johanna, assistentibus reverendis patribus, dominis et magistris, videlicet : Ægidio, Sanctæ Trinitatis Fiscampnensis, abbate ; Petro, priore de Longavilla-Giffardi ; Johanne de Castellione, Erardo Emengart, Johanni Pulchripatris, Jacobo de Turonia, Nicolao Midi, Dionysio de Sabeuvras, Petro Mauricii, Gerardo
Fueilleti, Mauricio de Quesneyo, Guillelmo Boucherii, Petro Houdenc, Johanne de Nibat, Johanne Fabri, Jacobo Guesdon, in sacra theologia ; Nicolao de Gemeticis, Guillelmo de Sancta Katharina, Guillelmo de Cormeliis, abbatibus ; Johanne Guerini, in canonico ; Radulpho Rousselli, in utroque jure doctoribus ; — abbatibus de sancto Audoeno et de Pratellis, et priore Sancti Laudi ; Guillelmo Haiton, Nicolao Copequesne, Thoma de Courcellis, Guillelmo de Baudribosco, Johanne Pigache, Radulpho Silvestris, Ricardo de Groucheto, Petro Minerii, Johanne Magistri, Johanne Le Veutier, bachalariis in sacra theologia ; — Nicolao de Vendères, Johanne Brulloti, Johanne Pinchon, Johanne Basseti, Johanne de Fonte, Radulpho Auguy, Johanne Columbelli, Ricardo de Salicibus, Auberto Morelli, Johanne de Quemino, Laurentio de Busto, Philippo Marescalli, in canonico ; — Dionysio Gastinel, Johanne Dulcis, Roberto Barberii, in utroque jure ; — Andrea Marguerie, Johanne Alespee, Ægidio de Campis, Nicolao Caval,
Gauffrido de Croteyo, Petro Cave, Nicolao Maulini, in civili jure licentiatis ; — Roberto Morelli et Nicolao Loiselleur, canonicis ecclesiæ Rothomagensis.
In quorum præsentia, ipsam Johannam sommavimus et requisivimus quod faceret et præstaret juramentum simpliciter et absolute, de dicendo veritatem super his
quæ peterentur ab ea. Respondit quod parata erat jurare dicere veritatem de omnibus quæ sciret, langentibus processum, prout alias dixit. Item dixit quod multa scit quæ non tangunt processum, et non est opus ea dicere. Postea iterum dixit : « De omni illo de quo ego sciam veraciter, quod tangit processum,
libenter dicam. » Item adhuc sommata et requisita, ut prius, de faciendo juramentum : respondit : « Illud quod ego sciam de vero respondere, libenter
dicam quod tangit processum. » Et sic juravit, sacrosanctis tactis Evangeliis. Postea dixit : « De hoc quod ego sciam quod tangit processum, libenter dicam veritatem ; et dicam vobis tantum quantum dicerem, si ego essem coram Papa romano. »
Interrogata quid dicit de domino nostro Papa, et de quo ipsa credit quod sit verus Papa : respondit, quærendo utrum essent duo. (1)
Interrogata utrum habuerat litteras a comite Armigniaci, pro sciendo cui trium summorum pontificum deberet obedire : respondit quod ipse comes scripsit
ei quasdam litteras super isto facto ; ad quod dedit responsum ; inter alia quod, quando esset Parisius vel alibi in quiete, ipsa daret responsum. Et volebat tunc ascendere equum, quando dedit illi responsum.
Et quantum ad copiam litterarum dicti comitis et ipsius Johannæ, quas tunc in judicio perlegi fecimus, eadem Johanna fuit interrogata si illa erat sua responsio, quæ in prædicta copia continebatur. Respondit, quod æstimat se fecisse illara responsionem in parte, non in toto.
Interrogata an dixerit se scire per consilium Regis regum, illud quod præfatus comes debebat de hoc tenere : respondit quod de hoc nihil scit.
Interrogata an ipsa faciebat dubium cui præfatus comes debebat obedire : respondit quod nesciebat inde quid mandare cui deberet obedire, quia ipse comes
petebat scire cui Deus volebat ipsum obedire. Sed quantum ad ipsam Johannam, tenet et credit quod debemus obedire domino nostro Papæ in Roma existenti. Dicit etiam quod aliud dixit nuntio præfati comitis, quod non continetur in illa copia litterarum ; et nisi idem statim recessisset, fuisset projectus
in aquam, non tamen per ipsam Johannam. Item dicit quod, de hoc quod petebat scire cui Deus volebat quod ipse comes obediret, ipsa respondit quod
nesciebat ; sed ei mandavit plura quæ non fuerunt posita in scriptis. Et quantum est de ipsa, credit in dominum Papam qui est Romæ.
Interrogata quare ipsa scribebat quod daret alias responsum de hoc, ex quo credebat in illum qui est Romæ : respondit quod responsum per eam datum, fuit super alia materia quam super facto trium summorum pontificum.
Interrogata an dixerat quod, super facto trium summorum pontificum, haberet consilium : respondit quod nunquam scripsit nec fecit scribi super facto trium
summorum pontificum. Et hoc juravit per suum juramentum, quod nunquam scripsit nec fecit scribi.
Interrogata an consuevit ponere in litteris suishæc nomina JHESUS MARIA, cum cruce : respondit quod in aliquibus ipsa ponebat, et aliquando non ; et aliquando ponebat crucem in signum quod ille de parte sua cui scribebat, non faceret illud quod eidem scribebat.
Tenores litterarum quas dicti comes et Johanna sibi scripserunt ad invicem,
inseruntur inferius inter articulos promotoris. (2)
Deinceps fuerunt eidem Johannæ lectæ litteræ quas ipsa Johanna transmisit domino nostro Regi, domino duci Bedfordiæ (3) et aliis.
Quarum etiam litterarum tenor inferius ponitur inter articulos promotoris.
Et deinde fuit interrogata an illas litteras recognoscebat : respondit quod sic, demptis tribus
vocabulis, videlicet hoc quod dicitur reddalis puellæ, ubi debet poni reddatis regi ; aliud quod dicitur caput guerræ, et tertium quod ibi ponitur corpus pro corpore ; quæ non erant in litteris illis quas misit (4). Dicit etiam quod nunquam aliquis dominus illas litteras nominavit (5), sed ipsamet nominavit eas antequam mitteret ; bene tamen fuerunt ostensæ quibusdam de parte sua. Item dicit quod, antequam sint septem anni, Anglici dimittent majus vadium quam fecerint coram Aurelianis, et quod totum perdent in Francia. Dicit etiam quod præfati Anglici habebunt majorem perditionem quam unquam habuerunt in Francia ; et hoc erit per magnam victoriam quam Deus mittet Gallicis.
Interrogata qualiter hoc scit : respondit : « Ego bene scio istud per revelationem quæ mihi facta fuit, et quod ante septem annos eveniet ; et bene essem irata quod tantum differretur. » Dixit etiam quod illud per revelationem scit, æque bene sicut sciebat quod eramus tunc ante ipsam.
Interrogata quando istud eveniet : respondit quod nescit diem neque horam.
Interrogata quo anno eveniet : respondit : « Vos non habebitis adhuc ; bene tamen vellem quod hoc esset ante festum Beati Johannis. »
Interrogata an dixerit quod, infra festum hiemale Beati Martini, istud eveniet : respondit quod dixerat quod, ante festum Beati Martini hiemalis, multa viderentur ; et poterit esse quod erunt Anglici qui prosternentur ad terram.
Interrogata quid dixit Johanni Gris, custodi suo, de illo festo Beati Martini : respondit : « Ego vobis dixi. »
Interrogata per quem scit istud futurum : respondit quod hoc scit per sanctas Katharinam et Margaretam.
Interrogata an sanctus Gabriel erat cum sancto Michæle, quando venit ad eam : respondit quod de hoc non recordatur.
Interrogata, an post diem martis novissimam, ipsa locuta est cum sanctis Katharina et Margareta : respondit quod sic ; sed nescit horam.
Interrogata quo die : respondit quod heri et hodie ; nec est dies quin eas audiat.
Interrogata si videt eas semper in eodem habitu : respondit quod videt semper eas in eadem forma ; et figuræ earum sunt coronatæ multum opulenter. De aliis habitibus non loquitur. Item dicit quod de tunicis earum nihil scit.
Interrogata qualiter scit quod res sibi apparens est vir vel mulier : respondit quod bene scit et cognoscit eas ad voces ipsarum, et quod sibi revelaverunt ; nec scit aliquid quin sit factum per revelationem et præceptum Dei, Interrogata qualem figurara ibi videt : respondit quod videt, faciem.
Interrogata an illæ Sanctæ apparentes habent capillos : respondit : « Bonum est ad sciendum. » (6)
Interrogata an aliquid erat medium inter coronas earum et capillos : respondit quod non.
Interrogata si capilli earum erant longi et pendentes : respondit : « Ego nihil scio. » Dicit etiam quod nescit an ibi aliquid erat de brachiis, vel an erant alia membra figurata. Item dicit quod loquebantur optime et pulchre, et eas optime intelligebat.
Interrogata qualiter loquebantur, cum non haberent membra : respondit : « Ego me refero ad Deum. » Item dicit quod vox illa est pulchra, dulcis et humilis,
et loquitur idioma Gallicum.
Interrogata an sancta Margareta loquiturne idioma Anglicum : respondit : « Qualiter loqueretur Anglicum, cum non sit de parte Anglicorum ? »
Interrogata an, in capitibus prædictis cum coronis, erant anuli in auribus vel alibi : respondit : « Ego nihil scio de hoc. »
Interrogata an ipsamet Johanna haberet anulos : respondit, loquendo nobis episcopo prædicto : « Vos habetis a me unum ; reddite mihi. « Item dicit quod
Burgundi habent alium anulum. Et petivit a nobis quod, si haberemus prædictum anulum, ostenderemus ei.
Interrogata quis dedit sibi anulum quem habent Burgundi : respondit quod pater ejus, vel mater ; et videtur ei quod ibi erant scripta hæc nomina JHESUS MARIA ; nescit quis fecit scribi, nec ibi erat aliquis lapis, ut ei videtur ; fuitque sibi datus idem anulus apud villam de Dompremi. Item dicit quod frater
suus dedit sibi alium anulum quem habebamus, et quod nos onerabat de dando ipsum ecclesiæ. Item dicit quod nunquam sanavit quamcumque personam de aliquo anulorum suorum.
Interrogata an sanctæ Katharina et Margareta locutæ sunt cum ea sub arbore, de qua superius fit mentio : respondit : « Ego nihil scio. »
Interrogata si, apud fontem qui est juxta arborem, praedictæ Sanctæ locutæ sunt cum ea : respondit quod sic, et quod audivit eas ibi ; sed quid sibi tunc
dixerunt, nescit.
Interrogata quid eædem Sanctæ sibi promiserunt, sive ibi, sive alibi : respondit quod nullam sibi promissionem fecerunt, nisi hoc fuerit per licentiam Dei.
Interrogata quales promissiones sibi fecerant : respondit : « Hoc non est processu de vestro ex toto. » Et de aliquibus rebus, sibi dixerunt quod rex suus restitueretur in regnum suum, velint adversarii ejus aut nolint. Dicit etiam quod promiserunt ipsam Johannam conducere in paradisum, et ita ab eis requisivit.
Interrogata si habuerit aliam promissionem : respondit quod est alia promissio, sed non dicet eam, et quod hoc non tangit processum. Et dicit quod infra tres menses, dicet aliam promissionem.
Interrogata an voces dixerunt quod infra tres menses liberabitur a carcere : respondit : « Hoc non est de vestro processu ; tamen nescio quando ero liberata. » Et dixit quod illi qui volent ipsam auferre de hoc mundo, bene poterunt ire ante ipsam.
Interrogata an suum consilium dixeritne sibi quod erit liberata a præsenti carcere : respondit : « Loquamini mecum infra tres menses ; ego de hoc respondebo vobis. » Dixit ultra : « Petatis ab assistentibus sub juramento suo an istud tangat processum. » Et postea, habita deliberatione assistentium, qui
omnes deliberaverunt quod tangebat processum, ipsa dixit : « Ego semper bene vobis dixi quod vos nescietis totum. Et oportebit semel quod ego sim liberata.
Et volo habere licentiam, si ego dicam ; ideo peto dilationem. »
Interrogata si voces prohibuerunt ei ne diceret veritatem : respondit : « Vultis vos quod vobis dicam id quod vadit ad regem Franciæ ? Sunt multa quæ non
tangunt processum. » Dixit etiam quod bene scit quod rex suus lucrabitur regnum Franciæ ; et hoc ita bene scit sicut sciebat quod eramus coram ea in judicio. Dixit etiam quod fuisset mortua, nisi fuisset revelatio quæ confortat eam quotidie.
Interrogata quid fecit de sua mandragora (7) : respondit quod non habet mandragoram, nec unquam habuit ; sed audivit dici quod prope villam suam est
una, et nunquam vidit aliquam. Dixit etiam quod audivit dici quod est res periculosa et mala ad custodiendum ; nescit tamen de quo deservit.
Interrogata in quo loco illa mandragora est, de qua loqui audiyit : respondit quod audivit dici quod est in terra, prope illam arborem de qua superius dictum
est ; sed nescit locum. Dicit etiam se audivisse dici quod supra illam mandragoram est una corylus.
Interrogata de quo audivit dici quod serviat illa mandragora : respondit se audivisse quod facit venire pecunias ; sed non credit in hoc aliquid. Et dicit quod voces suæ nunquam de hoc sibi aliquid dixerunt.
Interrogata in qua figura erat sanctus Michael, dum sibi apparuit : respondit quod non vidit sibi coronam ; et de vestibus suis nihil scit.
Interrogata an ipse erat nudus : respondit : « Cogitatis vos quod Deus non habeat unde ipsum vestire ? »
Interrogata an ipse habebat capillos : respondit : « Cur sibi fuissent abscisi ? » Dicit etiam quod non vidit ipsum beatum Michaelem, postquam ipsa recessit a castro de Crotoy (8), nec eum videt multum sæpe. Et ultimo dicit quod nescit utrum habeat capillos.
Interrogata utrum ipse habebat stateram : respondit : « Ego nihil scio. » Item dicit quod habet magnum gaudium quando videt ipsum ; et ei videtur quod,
quando videt eum, non est in peccato mortali. Item dicit quod sanctæ Katharina et Margareta libenter faciunt ipsam confiteri interdum, et per vices. Item dicit quod, si ipsa sit in peccato mortali, hoc nescit.
Interrogata an, quando ipsa confitetur, credit se esse in peccato mortali : respondit quod nescit si fuerit in peccato mortali, et non credit de hoc fecisse opera ; « nec placeat », inquit, « Deo quod ego unquam fuerim ; nec etiam sibi placeat quod ego faciam opera aut fecerim, per quæ anima mea sit onerata. »
Interrogata quale signum dedit regi suo quod ipsa veniebat ex parte Dei : respondit : « Ego semper vobis respondi quod non mihi extrahetis illud ab ore.
Vadatis sibi petitum. »
Interrogata an juraverit non revelare illud quod ab ea petetur, tangens processum : respondit : « Ego alias vobis dixi quod nori dicam illud vobis quod
tanget id quod vadit ad regem nostrum. Et de hoc quod vadit ad ipsum, non loquar. »
Interrogata si ipsa scitne signum quod dedit eidem regi suo : respondit : « Vos non scietis hoc de rae. » Et tunc, quia fuit ei dictum quod hoc tangebat
processum : respondit : « De hoc quod ego promisi tenere bene secretum, ego non dicam vobis illud. » Et ultra dixit : « Ego promisi in tali loco, quod non
possim vobis dicere sine perjurio. »
Interrogata cui hoc promisit : respondit quod sanctis Katharinæ et Margaretæ promisit, et hoc fuit ostensum regi. Item dicit quod hoc promisit duabus
Sanctis prædictis, absque hoc quod requirerent. Et ipsamet Johanna ad requestam sui ipsius hoc fecit, quia nimis multæ gentes hoc petivissent ab ea, nisi
illud prædictis Sanctis promisisset.
Interrogata utrum, quando ostendit signum regi suo, erat alius ab (9) eo in ejus societate : respondit quod æstimat aliura ibi non fuisse, quamvis satis prope essent multæ gentes.
Interrogata an ipsa viderit coronam supra caput regis sui, quando ipsa monstravit ei signum : respondit : « Ego non possum vobis dicere sine perjurio. »
Interrogata utrum rex suus habebat coronam, quando erat Remis : respondit quod, prout ipsa æstimat, ipse rex suus cepit gratenter illam coronam quam
Remis invenit ; sed una bene dives fuit ei apportata post ipsum. Et hoc fecit pro festinando factum suum, ad requestam illorum de villa Remensi, pro evitando
onus armatorum ; et, si ipse expectasset, habuisset unam coronam millesies ditiorem.
Interrogata an viderit illam coronam quæ est ditior : respondit : « Ego non possum vobis hoc dicere, sine incurrendo perjurium. Et, si ego non viderim, ego audivi dici quod est adeo dives seu opulenta. »
Quibus sic peractis, fecimus finem pro illo die ; et assignavimus pro his quæ ulterius facienda erant, diem sabbati et octavam horam ejusdem diei de mane,
requirendo adstantes ut, ipsis die et hora, in eodem loco interessent.
Source : Edition Jules Renouard et Cie - 1841
Nota : publication sans aucune garantie d'exactitude parfaite avec le texte original.
Notes :
1 Le schisme avait cessé le 26 juillet 1429 par l'abdication de Clément VIII (Gilles Munos); il n'y avait donc qu'un pape ; à moins que les juges n'aient ici voulu faire allusion à un prétendu Benoît XIV qui résidait en lieu inconnu, avec l'assistance d'un seul cardinal, et dont il est parlé dans la lettre du comte d'Armagnac à la Pucelle. Voyez ci-après, l'art. 27 de l'acte d'accusation.
2 Nous laissons cet avertissement des greffiers à la place qu'il occupe dans le manuscrit, quoiqu'il eût été mieux placé ci-dessus, p. 82, lig. 14.
3 Jean de Lancastre, duc de Bedford, oncle de Henri VI, chargé du gouvernement de la France pendant la minorité de son neveu.
4 Voyez ci-dessus la note de la page 55.
5 Dicta.
6 Suppléez quod habent.
7 L'instruction tendait à établir que Jeanne était dépositaire d'une mandragore. Au sujet de cette superstition, voici ce qu'on trouve dans le Journal d'un Bourgeois de Paris, à l'an 1429 : « Et en ce temps frère Richart (dont il sera parlé ci-après dans les interrogatoires de la Pucelle) fist ardre plusieurs madagoires que maintes sortes de gens gardoient en lieux de repos ; et avoient si grant foy en ceste ordure que pour vray ilz créoient fermement que, tant comme ilz l'avoient, mais qu'elle fust bien nettement en beaux draps de soie ou de lin enveloppée, que jamais jour de leurs vies ilz ne seroient povres ;... par le mauvais conseil d'aucunes vieilles femmes, qui trop cuident sçavoir quant elles se boutent en telles meschancetez, qui sont droictes sorceries et hérésies. »
8 Forteresse du Ponthieu, où elle avait été enfermée avant qu'on la transférât à Rouen.
9 Ab dans le sens de cum ; de même qu'on disait en français à luy ou o luy, avec lui.
|
