 |
XIII. Martii. Vicarius Inquisitoris se adjungit processui.
p. 134 à 148 |
 |
tem, die martis immediate sequente, XIII. dicti mensis martii, nos, episcopus prædictus, ad supradictum locum carceris accessimus, in quo, eadem hora, comparuitvenerabilis et religiosus vir prædictus, frater Johannes Magistri, assistentibus venerabilibus et discretis viris dominis et magistris prædictis, Johanne de Fonte,
Nicolao Midi et Gerardo Fueilleti ; præsentibus ad hoc Nicolao de Hubento et Isambardo de Petra, de ordine Fratrum Prædicatorum. Qui quidem frater Johannes Magistri, visis litteris sibi a domino Inquisitore directis, una cum cæteris in materia considerandis, se nobis in dicto processu adjunxit, paratus nobiscum ad ulteriorem causæ decisionem procedere, prout juris esset ac rationis. Quod quidem etiam ipsi Johannæ tunc
exposuimus caritative, ipsam exhortando et monendo pro salute animæ suæ, ut diceret veritatem in hac causa, de omnibus super quibus interrogaretur. Et extunc præfatus vicarius domini Inquisitoris, volens ulterius in causa procedere, ordinavit dominum Johannem de Estiveto, ecclesiarum Bajocensis et Belvacensis canonicum, promotorem sanctæ Inquisitionis ; nobilem virum Johannem Gris, scutiferum corporis domini nostri regis, et Johannem Baroust, custodes carceris ; et dominum Johannem Massieu, presbyterum,
exsecutorem citationum et convocationum, superius nominatos, et quos etiam alias ad dicta officia nos, episcopus prædictus, deputavimus et ordinavimus, prout hæc in litteris nostris, episcopi prædicti, superius, et inferius litteris etiam nostris, vicarii prædicti, sigillis nostris roboratis, plenius continentur ; quarum tenores litterarum nostrarum, vicarii prædicti, infra describuntur. Qui omnes prædicti officiarii præstiterunt eidem vicario juramentum de fideliter excercendo officia eorumdem.
Sequitur tenor litterarum de ordinatione promotoris, per præfatum dominum Vicarium.
« Universis præsentes litteras inspecturis, frater JOHANNES MAGISTRI, ordinis Fratrum Prædicatorum, vicarius generalis reverendi patris, domini et magistri, Johannis Graverent, ejusdem ordinis, sacræ theologiæ professoris eximii, atque hæreticæ pravitatis in regno Franciæ Inquisitoris, auctoritate apostolica specialiter deputati, salutem in auctore et consummatore fidei, Domino nostro Jhesu Christo. Cum reverendus in Christo pater et dominus, Petrus, miseratione divina Belvacensis episcopus, judex ordinarius in hac parte, et territorium habens in civitate et dioecesi Rothomagensi, præfatum reverendum patrem dominum Inquisitorem, per suas patentes litteras rogaverit et in
favorem fidei sommaverit ac requisierit quatenus ad hujusmodi civitatem Rothomagensem accederet, si commode posset, aut vices suas committere dignaretur nobis vel alicui alteri ad hoc propitio, tractaturum cum præfato reverendo patre, domino episcopo
Belvacensi, causam cujusdam mulieris quæ vocatur Johanna la Pucelle vulgariter, in materia fidei per dictum reverendum patrem, dominum episcopum, per prius evocatæ et deprehensæ ; idem reverendus pater, dominus Inquisitor, ad hanc hujusmodi civitatem
Rothomagensem accedere minime valens, nobis litteratorie suas quoad hoc commiserit vices, prout hæc et alia in litteris præfati domini Inquisitoris, formam litterarum sommationis et requisitionis præfati domini episcopi una cum commissione nostra hujusmodi
continentibus, videntur contineri ; litteris hujusmodi commissionis nostræ de data diei quartæ mensis martii, anni Domini millesimi CCCCmi tricesimi, sigillo dicti domini Inquisitoris, signetoque manuali venerabilis viri domini Nicolai Ogier, presbyteri, notarii publici, signatis existentibus : nos commissionem præfati domini Inquisitoris, totis viribus ad laudem Dei et orthodoxæ fidei exaltationem, ut tenemur, humiliter
implere, quantum valemus, cupientes et desiderantes ; habitis consilio et advisamentis præfati domini episcopi ac nonnullorum aliorum, tam in sacra pagina quam canonico et civili jure peritorum ; comperimus ad hujusmodi causæ definitionem, promotorem causarum
officii sanctæ Inquisitionis, ac notarios et exsecutorem mandatorum nostrorum, propitios et notabiles fore constituendos et ordinandos. Hinc est quod nos, auctoritate apostolica et dicti reverendi patris domini Inquisitoris, qua fungimur in hac parte, de probitate,
industria, sufficientia et idoneitate personæ, venerabilis et discreti viri, domini Johannis de Estiveto, presbyteri, ecclesiarum Bajocensis et Belvacensis canonici, et causarum officii dicti domini episcopi in hac parte promotoris, plenam in Domino gerentes fiduciam et debite informati : ipsum dominum Johannem fecimus, constituimus, creavimus, nominavimus, ordinavimus et deputavimus ; facimus, constituimus, creamus, nominamus, ordinamus et deputamus promotorem sive procuratorem officii nostri, quoad causam
sive materiam hujusmodi deducendam, generalem et specialem ; dantes eidem promotori et procuratori generali tenore præsentium, licentiam, facultatem et auctoritatem standi et comparendi in judicio et extra, contra dictam Johannam ; partem se faciendi, articulos,
interrogatoria, testes, litteras, instrumenta et alia probationum genera dandi, tradendi, administrandi, producendi et exhibendi, ipsamque Johannam accusandi et denuntiandi, examinari et interrogari petendi, faciendi et requirendi, concludendi in causa,
et cætera omnia et singula faciendi, promovendi, procurandi, gerendi et exercendi quæ ad officium promotoris seu procuratoris, de jure aut consuetudine, pertinere dignoscuntur. Quocirca, omnibus et singulis quorum interest, mandamus quatenus eidem domino Johanni, hujusmodi officium exercendo, pareant, obediant et intendant, sibique auxilium proestent, consilium pariter et juvamen. In cujus rei testimonium, sigillum nostrum præsentibus his litteris duximus apponendum. Datum et actum Rothomagi, anno Domini millesimo cccc. tricesimo, die martis, décima tertia mensis martii. » Sic signata : « BOISGUILLAUME. MANCHON. »
Item sequitur tenor litterarum per quas præfatus Vicarius Inquisitoris, dominum
Johannem Massieu presbyterum, constituit exsecutorem convocationum et citationum in dicta causa fiendarum.
« Universis præsentes litteras inspecturis, frater JOHANNES MAGISTRI, ordinis Fratrum Prædicatorum, etc. (1). Nos, etc., de probitate, industria, sufficientiaque et idoneitate personæ discreti viri, domini Johannis Massieu, presbyteri, decani Christianitatis
Rothomagensis, in hujusmodi causa manda torum præfati domini episcopi exsecutoris commissi et deputati, plenam in Domino fiduciam gerentes et debite informati, ipsum dominum Johannem fecimus, constituimus, retinuimus et ordinavimus mandatorum et
convocationum a nobis in ipsa materia fiendarum, exsecutorem ; licentiamque sibi super hoc concessimus atque per præsentes concedimus. In cujus rei testimonium, sigillum nostrum præsentibus his litteris duximus apponendum. Datum et actum Rothomagi,
anno Domini millesimo CCCC. tricesimo, die martis, decima tertia mensis martii. » Sic signata : « BOISGUILLAUME. MANCHON. »
Quibus sic, ut præmittitur, peractis in loco supradicto, nos, prædictus episcopus et frater Johannes Magistri, vicarius Inquisitoris, deinceps concorditer processimus ad interrogandum et faciendum interrogari supradictam Johannam, prout antea fuerat inceptum.
* Et primo, ex ordinatione nostra, fuit eadem Johanna interrogata quale signum fuit quod ipsa tradidit regi suo. Ad quod respondit : « Essetis vos contenti quod ego incurrerem perjurium ? »
* Die martis, decima tertia mensis martii, anno Domini M. CCCC. XXX. (2) Interroguée premièrement du signe baillié à son roy, quel y fut : respond : « Estes vous content que je me parjurasse ? »
Item, interrogata utrum juraverat et promiserat sanctæ Katharinæ non dicere illud signum : respondit : « Ego juravi et promisi non dicere illud signum, et hoc ex me ipsa, quia homines nimium onerabant me de dicendo. » Et tunc ipsamet promisit quod de hoc non amplius loqueretur cuicumque homini. Item dicit quod illud signum fuit quod angelus certificabat hoc regi suo, sibi apportando coronam et ei dicendo quod ipse haberet totum regnum Franciæ ex integro, mediante auxilio Dei et mediante labore ipsius Johannæ ; et quod ipse poneret eamdem Johannam ad opus, videlicet quod traderet sibi gentes armorum, alioquin non esset ita cito coronatus et consecratus.
Interroguée par monseigneur le vicaire de l'Inquisiteur s'elle avoit juré et promis à saincte Katherine non dire ce signe : respond : « J'ay juré et promis non dire ce signe, et de moy mesmes, pour ce que on m'en chargoit trop de le dire. » Et adonc dist elle mesmes : « Je promect que je n'en parleray plus à homme.» Item, dit que le signe, ce fut que l'angle certiffioit à son roy en luy apportant la couronne, et luy disant que il aroit tout le royaume de France entièrement à l'aide de Dieu, et moyennant son labour ; et qu'il la meist en besoingne, c'est assavoir que il luy baillast de gens d'armes, autrement il ne seroit mye si tost couronné et sacré.
Interrogata utrum ipsa, depost diem hesternum, locuta fuerit cum sancta Katharina : respondit quod depost diem hesternum, audivit eam ; et tamen dixit ei pluries quod respondeat audacter judicibus, de hoc quod petent eidem, tangens processum suum.
Interroguée se depuis hier ladicte Jehanne a parlé à saincte Katherine : respond que depuis elle l'a ouye ; et toutes voies luy a dit plusieurs fois qu'elle responde hardiement aux juges de ce qu'ils demanderont à elle, touchant son procès.
Interrogata quomodo angelus ipse apportavit prædictam coronam, et utrum ipse posuit super caput regis sui : respondit quod prædicta corona fuit tradita uni archiepiscopo, videlicet archiepiscopo Remensi, prout ei videtur, in præsentia regis sui ; et dictus archiepiscopus eam recepit et tradidit eidem regi suo ; et ipsamet Johanna erat præsens. Estque corona prædicta posita in thesauro regis sui.
Interroguée en quelle manière l'angle apporta la couronne, et s'il la mist sur la teste de son roy : respond, elle fut baillée à ung arcevesque, c'est assavoir celuy de Rains, comme il luy semble, en la présence du roy ; et ledit arcevesque la receust et la bailla au roy ; et estoit elle mesmes présente ; et est mise eu trésor du roy.
Interrogata quo loco fuit dicta corona apportata : respondit quod hoc fuit in camera regis sui, in Castro de Chinon.
Interroguée du lieu où elle fut apportée : respond : « Ce fut en la chambre du roy, eu chastel de Chinon. »
Interrogata quo die et qua hora : respondit quod de die, nihil scit ; et quantum est de hora, erat hora alta,
aliter non habet memoriam de hora. Et fuit hoc in
mense aprilis vel martii, prout ei videtur. Dixitque,
in proximo mense aprilis aut in præsenti mense martii, essent duo anni elapsi ; et quod hoc fuit post
Pascha.
Interroguée du jour et de l'eure : respond . « Du jour, je ne sçay, et de l'eure, il estoit haulte heure » ; autrement n'a mémoire de l'eure ; et du moys, eu moys d'avril ou de mars, comme il luy semble, eu moys d'avril prouchain ou en cest présent moys, a deux ans ; et estoit après Pasques.
Interrogata utrum, eodem die quo ipsa vidit illud
signum, suus rex etiam viderit : respondit quod sic,
et quod ipsemet rex suus habuit illud.
Interroguée se, la première journée qu'elle vit le signe, se son roy le
vit : respond que ouil ; et que il le eust luy mesmes.
Interrogata de qua materia erat prædicta corona :
respondit quod bonum est scire quod erat de puro
auro ; et erat corona adeo dives seu opulenta, quod
divitias existentes in illa nesciret numerare seu appretiari
; significabatque illa corona quod rex ejus teneret
regnum Franciæ.
Interroguée de quelle matière estoit ladicte couronne : respond :« C'est bon assavoir qu'elle estoit de fin or ; et estoit si riche que je ne
sçaroye nombrer la richesse » ; et que la couronne signifioit qu'il tendroit
le royaume de France.
Interrogata utrum erant ibi lapides pretiosi : respondit
: « Ego vobis dixi illud quod scio de hoc. »
Interroguée s'il y avoit pierrerie : respond : « Je vous ay dit ce que j'en sçay. »
Interrogata utrum tenuit vel osculata est coronam
prædictam : respondit quod non.
Interroguée s'elle la mania ou baisa : respond que non.
Interrogata utrum angelus qui hanc coronam apportavit, venerat ab alto, vel si veniebat per terram :
respondit quod, quando idem angelus venit coram suo
rege, fecit eidem reverentiam inclinando se coram eo,
et pronuntiando verba quæ ipsa Johanna supra dixit
de hoc signo. Et cum hoc, ipse angelus eidem regi
suo reducebat ad memoriam pulchram patientiam quam ipse habebat, secundum magnas tribulationes
quæ ipsi contigerant. Et depost ostium, ipse angelus
gradiebatur et ibat super terram, veniendo ad dictum
regem suum.
Interroguée se l'angle qui l'a porta venoit de hault, ou s'il venoit par
terre : respond : « Il vint de hault » ; et entend, il venoit par le
commandement de nostre Seigneur ; et entra par l'uys de la chambre.
Interroguée se l'angle venoit par terre, et erroit depuis l'uys de la
chambre : respond, quant il vint devant le roy, il fist révérence au
roy, en se inclinant devant luy, et prononçant les parolles qu'elle a
dictes du signe ; et avec ce luy ramentevoit la belle pacience qu'il avoit
eu, selon les grandes tribulacions qui luy estoient venues ; et depuis
l'uys il marchoit et erroit sur la terre, en venant au roy.
Interrogata quale spatium erat ab ostio usque ad locum,
in quo tunc erat dictus rex suus : respondit quod,
prout credit, bene erat spatium longitudinis unius lanceæ
; et per quem locum venerat præfatus angelus, per
eumdem reversus est. Item dicit quod, quando idem
angelus venit, ipsa associavit eum, et ivit cum eo per
gradus ad cameram regis sui ; et intravit primo angelus,
deinde ipsa ; dixitque ipsa Johanna regi suo : « Domine, ecce signum vestrum ; capiatis ipsum. »
Interroguée quelle espace il avoit de l'uys jusques au roy : respond, comme elle pense, il y avoit bien espace de la longueur d'une lance ;
et par où il estoit venu, s'en retourna. Item, dit que, quant l'angle vint,
elle l'acompaigna, et ala avec luy par les degrés à la chambre du roy,
et entra l'ange le premier ; et puis elle mesmes dit au roy : « Sire, velà
vostre signe, prenez lay. »
Interrogata quo loco angelus apparuit ipsi Johannæ : respondit : « Ego eram quasi semper in oratione
ut Deus mitteret signum ipsius regis, et eram in hospitio
meo, in domo unius bonæ mulieris, prope castrum
de Chinon, quando ipse angelus venit ; et postea ipse
et ego simul ivimus ad regem ; eratque idem angelus
bene associatus aliis angelis cum eo existentibus, quos
non quilibet videbat. Et dixit ultra quod, nisi fuisset
pro amore suimet et pro ponendo eam extra poenam
hominum arguentium eam, bene credit quod plures
viderunt angelum prædictum, qui non vidissent.
Interroguée en quel lieu il apparut à elle : respond : « J'estoie presque tousjours en prière, afin que Dieu envoyast le signe du roy ; et
estoie en mon lougeis, qui est chieux une bonne femme près du chastel
de Chinon, quant il vint ; et puis nous en alasmes ensemble au roy;
et estoit bien accompaignié d'autres angles avec luy, que chacun ne
véoit pas. » Et dist oultre, ce n'eust esté pour l'amour d'elle, et de la
oster hors de paine des gens que la arguoient, elle croit bien que plusieurs
gens veirent l'ange dessus dit, qui ne l'eussent pas veu.
Interrogata utrum omnes qui illic erant cum rege
suo, viderint prædictum angelum : respondit quod,
prout credit, archiepiscopus Remensis, domini de
Alenconio et de Tramoilla, et Karolus de Borbonio
viderunt ipsum. Et quantum est de corona, plures viri
ecclesiastici et alii viderunt eam qui non viderunt
angelum.
Interroguée se tous ceulx qui là estoient avec le roy, veirent l'angle : respond qu'elle pense que l'arcevesque de Rains, les seigneurs d'Alençon et de la Trimoulle et Charles de Bourbon le veirent. Et, quant est de la couronne, plusieurs gens d'église et autres la veirent, qui ne virent pas l'angle.
Interrogata cujus figuræ et cujus magnitudinis erat
angelus prædictus : respondit quod de hoc dicendo
non habet licentiam, et quod in crastino responderet.
Interroguée de quelle figure, et quel grant estoit le dit angle : respond qu'elle n'en a point congié ; et demain en respondra.
Interrogata an omnes angeli qui comitabantur angelum
prædictum, erant unius figuræ : respondit quod
bene invicem assimilabantur aliqui eorum, et alii non,
in eo modo quo videbat eos ; et aliqui eorum habebant
alas, aliqui etiam erant coronati ; et erant in illa
societate sanctæ Katharina et Margareta, quæ fuerunt
simul cum dicto angelo, et etiam alii angeli, usque infra
cameram regis sui.
Interroguée de ceulx qui estaient en la compaignie de l'angle, tous d'une mesme figure : respond : « Ils se entre-ressembloient voulentiers les aucuns », et les autres non, en la manière qu'elle les
véoit ; et les aucuns avoient elles ; et si en avoit de couronnés, et les
autres non ; et y estoient en la compaignie sainctes Katherine et Marguerite
; et furent avec l'angle dessus dit, et les autres angles aussi,
jusques dedans la chambre du roy.
Interrogata qualiter angelus ille recessit ab ipsa :
respondit quod ab ea recessit in quadam parva cappella
; et bene fuit irata de recessu ejus ; ipsa quoque
flebat et libenter ivisset cum eo, hoc est quod anima
sua ivisset.
Interroguée comme celluy angle se départit d'elle : respond, il départit d'elle en celle petite chappelle ; et fut bien courroucée de son
partement ; et plouroit ; et s'en fust voulentiers allée avec luy, c'est
assavoir son âme.
Interrogata utrum, in illo recessu angeli, ipsa remansit
gaudens : respondit quod ipse non dimisit eam
in timore, nec frementem ; sed erat irata de suo recessu.
Interroguée se au partement, elle demoura joyeuse, ou effrée et en grand paour : respond : « Il ne me laissa point en paour ne effrée ;
mais estoie courroucée de son partement. »
Interrogata utrum hoc fuerit per meritum ipsiusmet
Johannæ, quod Deus misit ad eam suum angelum : respondit quod ipse angelus veniebat pro re magna ; et fuit in spe quod rex suus crederet illud signum et quod homines dimitterent arguere eamdem Johannam, et pro dando succursum bonis gentibus de villa Aurelianensi, ac etiam pro meritis regis sui et boni ducis Aurelianensis.
Interroguée se ce fut par le mérite d'elle que Dieu envoya son angle : respond, il venoit pour grande chose ; et fut en espérance que le roy creust le signe, et que on laissast à la arguer, et pour donner secours
aux bonnes gens d'Orléans, et aussi pour le mérite du roy et du bon
duc d'Orléans.
Interrogata quare ipsa hoc habuit plus quam una alia : respondit quod placuit Deo ita facere per unam
simplicem puellam, pro repellendo adversarios regis.
Interroguée pourquoy elle, plus tost que ung autre : respond, il pleust à Dieu ainsi faire par une simple pucelle, pour rebouter les adversaires du roy.
Interrogata utrum sibi dictum fuerit ubi angelus prædictus ceperat illam coronam : respondit quod ipsa corona fuit apportata ex parte Dei, et quod non est aurifaber in mundo qui scivisset facere ita pulchram vel ita divitem ; ubi autem angelus eam coronam
cepit, eadem Johanna de hoc se refert Deo, et
aliter nescit ubi fuit capta.
Interroguée se il a esté dit à elle où l'angle avoit prins celle couronne : respond qu'elle a esté apportée de par Dieu ; et qu'il n'a orfaivre eu monde qui la sceust faire si belle, ou si riche ; et où il la prinst, elle s'en raporte à Dieu , et ne sçait point autrement où elle
fut prinse.
Interrogata an eadem corona erat boni odoris, et
utrum erat relucens : respondit quod non habet inde
memoriam, et de hoc se advisabit. Postea vero dicit quod est boni odoris, et erit, dummodo bene custodiatur sicut decet ; et erat in modum coronæ.
Interroguée se celle couronne fleuroit point bon et avoit bon odeur, et s'elle estoit point reluisant : respond, elle n'a point de memoire
de ce ; et s'en advisera. Et après dit ; elle sent bon, et sentira ; mais
qu'elle soit bien gardée, ainsi qu'il apartient ; et estoit en manière
de couronne.
Interrogata utrum angelus scripserat sibi litteras :
respondit quod non.
Interroguée se l'angle luy avoit escript lectres : respond que non.
Interrogata quale signum habuit rex ejus, et qui cum
eo erant et ipsamet, ad credendum quod esset unus
angelus qui hanc coronam apportaverat : respondit
quod rex suus hoc credidit per instructionem seu documentum virorum ecclesiasticorum qui erant illic, et per signum coronæ.
Interroguée quel signe eurent le roy, les gens qui estoient avec luy, et elle, de croire que c'estoit ung angle : respond que le roy le creust
par l'anseignement des gens d'église qui là estoient, et par le signe
de la couronne.
Interrogata qualiter viri ecclesiastici sciverunt quod
erat unus angelus : respondit quod sciverunt hoc per
scientiam suam, et per hoc quod erant clerici.
Interroguée comme les gens d'église sceurent que c'estoit ung
angle : respond : « Par leur science, et parce qu'ilz estoient clercs. »
Interrogata de uno sacerdote concubinario et de
uno scypho perdito, quos dicebatur indicasse : respondit
quod de omnibus his nihil scit nec unquam audivit loqui.
Interroguée d'un prestre concubinaire, etc., et d'une tasse perdue : respond : « De tout ce, je n'en sçay rien, ne oncques n'en ouy parler. »
Interrogata utrum, quando ivit ad villam Parisiensem,
ipsa habuerit per revelationes suarum vocum
de eundo illuc : respondit quod non, sed ivit ad requestam
nobilium qui volebant facere unam invasionem, gallice une escarmouche, vel unam valentiam
armorum ; et bene habebat intentionem eundi ultra
et transeundi fossata villæ Parisiensis.
Interroguée se, quant elle ala devant Paris, se elle l'eust par révélacion de ses voix de y aller : respond que non ; mais à la requeste des
gentilz hommes, qui vouloient faire une escarmuche ou une vaillance d'armes ; et avoit bien entencion d'aler oultre et passer les
fossés.
Interrogata utrum etiam habuerit revelationem de
eundo ante villam de Caritate : respondit quod non,
sed ivit ad requestam hominum armorum, velut alias
ipsa respondit.
Interroguée aussi, d'aler devant la Charité s'elle eust révélacion : respond que non ; mais par la requeste des gens d'armes, ainsi comme autresfois elle a dit.
Interrogata utrum habuerit aliquam revelationem de
eundo ad Pontem-Episcopi (3) : respondit quod, postquam
habuit revelationem supra fossata Meleduni quod
ipsa caperetur, ipsa se retulit ut in pluribus ad capitaneos de facto guerræ ; et tamen non dicebat eis se habere
revelationem quod caperetur.
Interroguée du Pont-l'Évesque, s'elle eust point de révélacion : respond que, puis ce qu'elle oult révélacion à Meleun qu'elle seroit
prinse, elle se raporta le plus du fait de la guerre à la voulenté des
cappitaines ; et toutes voies ne leur disoit point qu'elle avoit révélacion
d'estre prinse.
Interrogata utrum fuerit bene factum, de eundo ad
invadendum villam Parisiensem in die Nativitatis
Beatæ Mariæ, cum esset festum : respondit quod est
bene factum servare festa Beatæ Mariæ ; et videtur ei in ejus conscientia, quod esset bene factum servare
festa Beatæ Mariæ a principio usque ad finem.
Interroguée se ce fut bien fait, au jour de la Nativité de Nostre
Dame qu'il estoit feste, de aller assaillir Paris : respond, c'est bien
fait de garder les festes de Nostre Dame ; et en sa conscience luy semble que c'estoit et seroit bien fait de garder les festes de Nostre Dame,
depuis ung bout jusques à l'autre.
Interrogata utrum dixeritne coram villa Parisiensi : « Reddatis villam, Jhesu! » : respondit quod non, sed
dixit : « Reddatis eam regi Franciæ. »
Interroguée s'elle dist point devant la ville de Paris : « Rendez la
ville de par Jeshus » : respond que non ; mais dist : « Rendez-la au
roy de France. »

Source : Edition Jules Renouard et Cie - 1841
Nota : publication sans aucune garantie d'exactitude parfaite avec le texte original.
Notes :
1 Le reste comme dans l'acte précédent.
2 Manuscrit de D'Urfé, fol. 20, v°.
3 En mai 1430, pendant le siége de Compiègne. Pont-l'Évêque est sur l'Oise, à côté de Noyon.
|