 |
XXI. Februarii. Prima sessio publica.
p. 38 à 48 |
 |
tem mercurii, scilicet XXI. die mensis februarii, hora quasi octava de mane. Nos, episcopus prædictus, accessimus ad cappellara regiam castri Rothomagensis,
ad quam cappellam, mulierem præfatam citari jusseramus, die et hora prædictis comparituram ; ibidemque pro tribunali sedimus, assistentibus nobis reverendis
patribus, dominis et magistris : Ægidio abbate Sanctæ Trinitatis Fiscampnensis, Petro priore de Longavilla-Giffardi, Johanne de Castellione (1), Johanne
Beaupère, Jacobo de Turonia, Nicolao Midi, Johanne de Nibat, Jacobo Guesdon (2), Johanne Fabri (3), Mauricio de Quesneio (4), Guillelmo Boucherii (5),
Petro Houdenc, Petro Mauricii, Ricardo Prati et Gerardo Fueilleti, sacræ theologiæ doctores ; — Nicolao de Gemeticis, Guillelmo Sanctæ Katharinæ (6) et Guillelmo de Cormeliis (7), abbatibus ; Johanne Guerini (8), canonici ; Radulpho Rousselli, utriusque juris doctoribus ; — Guillelmo Heton, Nicolao Coppequesne, Johanne Magistri, Ricardo de Groucheto (9), Petro Minerii (10), Johanne Pigache, Radulpho Silvestris (11), bachalariis in theologia ; — Roberto Barberii (12), Dionysio Gastinel (13) et Johanne Dulcis (14); Nicolao de Vendères, Johanne Basseti (15), Johanne de Fonte, Johanne Brulloti (16), Auberto Morelli (17), Johanne Columbelli (18), Laurentio de Busto (19) et Radulpho Auguy (20), in canonico ; — Andrea Marguerie (21), Johanne Ad-Ensem (22), Gauffrido de Crotay (23) et Ægidio de Campis (24), in civili jure licentiatis. In quorum præsentia primitus lectæ fuerunt litteræ regiæ de redditione et restitutione sæpedictæ mulieris nobis facta, et deinceps litteræ Capituli Rothomagensis, super commodatione territorii : quarum litterarum
tenores superius præmittuntur. Quibus ibidem lectis, dominus Johannes de Estiveto, promotor in hac causa per nos constitutus et deputatus, coram nobis
recitavit, quod ipsa mulier Johanna nomine, per exsecutorem citationum nostrarum in hac causa deputatum, fuerat citata et evocata, ut in eodem loco, die et hora prædictis compareret, interrogatoriis sibi proponendis quod juris esset responsura, prout ex relatione præfati exsecutoris, litteris nostris citatoriis annexa, plenarie constabat.
Quarum litterarum citationis et relationis tenores sequuntur :
« PETRUS, miseratione divina Belvacensis episcopus, habens territorium in civitate et dioecesi Rothomagensi, ex parte venerabilis Capituli ecclesiæ Rothomagensis, sede archiepiscopali vacante, nobis accommodatum, pro materia infra scripta deducenda et terminanda, decano Christianitatis Rothomagensis,
omnibusque et singulis presbyteris, curatis et non curatis in civitate et dioecesi Rothomagensi constitutis, ad quem seu quos nostræ præsentes litteræ pervenerint exsequendæ, salutem in auctore et consummatore fidei, Domino nostro Jhesu Christo. Cum quædam mulier vulgariter dicta Johanna la Pucelle, in dioecesi nostra Belvacensi capta et deprehensa, ac per christianissimum et serenissimum principem, dominum nostrum Francorum et Angliæ regem, nobis tanquam vehementer suspecta de hæresi, ut processum contra eam in materia fidei faceremus, reddita fuerit et expedita, tradita et liberata ; nosque, audita fama de factis et gestis per eam in læsionem fidei nostræ, nedum per regnum Franciæ, imo etiam per totam christianitatem notorie divulgata ; informatione etiam diligenti ac deliberatione peritorum præhabitis; volentes in dicta materia cum maturitate procedere, decreverimus ipsam Johannam vocandam esse, citandam et audiendam super articulis et interrogatoriis contra eam dandis
et sibi faciendis, fidei materiam concernentibus : vobis et vestrum singulis propterea mandamus, quatenus alter vestrum requisitus alterum non exspectet, nec unus pro alio se excuset. Citetis peremptorie coram nobis in cappella regia castri Rothomagensis, ad diem mercurii vicesimam primam, præsentis mensis februarii, hora octava de mane, dictam Johannam quam de hæresi vehementer suspectam habemus, responsuram veritatem super dictis, articulis et interrogatoriis ac aliis super quibus eam suspectam habemus, et alias facturam quod justum fuerit et rationis ; cum intimatione quod ipsam excommunicabimus nisi coram nobis comparuerit ea die. Quid inde feceritis, vos qui præsentes fueritis exsecuti, nobis fideliter rescribatis. Datum Rothomagi sub sigillo nostro, anno Domini millesimo CCCC. XXX., die martis vicesima dicti mensis
februarii. » Sic signata : « G. BOISGUILLAUME. G. MANCHON. »
Relatio exsecutionis.
« Reverendo in Christo patri et domino Petro, miseratione divina Belvacensi episcopo, habenti territorium in civitate et dioecesi Rothomagensi, ex parte
venerabilis Capituli ecclesiæ Rothomagensis, sede archiepiscopali vacante, vobis accommodatum pro materia infra scripta deducenda et terminanda, vester
humilis Johannes Massieu, presbyter, decanus Christianitatis Rothomagensis, obedientiam promptam in mandatis cum omni reverentia et honore. Noverit reverenda paternitas vestra, me virtute mandati vestri mihi prsesentati, cui hæc mea præsens relatio est annexa, citasse peremptorie coram vobis in cappella regia castri Rothomagensis, ad diem mercurii vicesimam primam præsentis mensis februarii, hora octava de mane, quamdam mulierem vulgariter nuncupatam Johannam la Pucelle, per me personaliter infra septa dicti castri apprehensam, quam de hæresi vehementer suspectam habetis, responsurarn veritatem super articulis et interrogatoriis contra eam dandis et sibi faciendis, fidei materiam concernentibus, ac aliis, super quibus eam suspectam habetis, et alias facturam quod justum fuerit et rationis, cum intimatione in ipsis vestris litteris contenta. Quæ quidem Johanna in effectu mihi respondit quod libenter coram vobis compareret, et veritatem super interrogatoriis eidem fiendis responderet ; quodque ipsa petebat, quod in hac materia velletis, una vobiscum, viros ecclesiasticos de partibus istis Franciæ, æque bene sicut et Angliæ, convocare ; et ulterius, quod reverendam paternitatem vestram humiliter supplicabat, quatenus crastina die antequam coram reverenda paternitate vestra compareret,
missam posset audire, et quod hoc vobis significarem ; quod et feci. Quæ præmissa sic per me facta, reverendæ paternitati vestræ significo, per præsentes, sigillo et signo manuali meis sigillatas et signatas. Datum anno Domini millesimo CCCC. XXX., die martis præcedente dictam diem mercurii. » Sic signata ; « JOHANNES. »
Petitio promotoris. Conclusum quod [rea] non intererit divinis officiis.
Deinceps autem præfatus promotor, post exhibitionem litterarum prædictarum, instanter requisivit quatenus antedicta mulier ad illum locum venire mandaretur, et coram nobis comparere, prout ad illuc comparendum citata fuerat, et per nos interrogaretur super certis articulis materiam fidei concernentibus : quod eidem concessimus. Et interim, quia mulier præfata missam audire prius requisiverat, exposuimus coram prædietis assistentibus, qualiter ex consilio notabilium dominorum et magistrorum habueramus quod, visis criminibus de quibus dicta mulier diffamata erat et difformitate habitus in quo perseverabat,
supersedendum erat a concedendo sibi licentiam de audiendo missam, et interessendo divinis officiis.
Johanna adducitur ad judicium.
Interea dum hæc per nos dicerentur, adducta fuit
eadem mulier per prædictum exsecutorem citationum
nostrarum. Qua comparente in judicio coram nobis,
coepimus exponere quod ipsa Johanna dudum capta et deprehensa infra terminos et limites nostræ dioecesis
Belvacetisis, cujus gesta plurima in læsionem orthodoxæ
fidei, non modo in nostra dioecesi, verum etiam
in cæteris multis regionibus, fama publica jam fere
per universa regna christianorum divulgata referebat ;
novissime per serenissimum et christianissimum principem
dominum nostrum regem nobis reddita et expedita
fuerat, ut adversus eam, prout juri et rationi
consonum esse videretur, processus in materia fidei
ageretur. Nos vero attentis fama communi et publicis
rumoribus, una cum certis informationibus, de quibus
superius fecimus mentionern, habito in primis peritorum in jure divino et humano maturo consilio,
ipsam Johannam litteratorie citari et evocari mandaveramus
ex officio nostro, super interrogatoriis in materia
fidei eidem proponendis responsuram veritatem et alias facturara quod juris esset ac rationis ; veluti ex
litteris antedictis quas promotor exhibuerat, poterat
apparere.
Exhortatio prima facta Johannæ.
Quapropter debitum officii nostri ad conservationem
et exaltationem fidei catholicæ, cum benigno
auxilio Jhesus Christi, cujus res agitur, cupientes in hoc processu explere, in primis sæpedictam Johannam,
coram nobis tunc sedentem, caritative monuimus
et requisivimus ut, pro acceleratione præsentis
negotii et exoneratione propriæ conscientiæ, plenam veritatem super his diceret, de quibus in materia fidei
interrogaretur, non quærendo subterfugia vel cautelas
ab ipsius veritatis confessione divertentes.
Requisita præstare juramentum.
Insuper ex officio nostro, ipsam Johannam judicialiter
requisivimus quatenus juramentum in forma debita,
tactis sacrosanctis Evangeliis, præstaret, de dicendo
veritatem, ut præmittitur, super his de quibus interrogaretur.
Quæ quidem Johanna ad hoc in hunc modum respondit
: « Nescio super quibus vultis me interrogare.
Forte vos poteritis a me talia petere, quæ non dicam
vobis. » Cum vero nos eidem diceremus : « Vosjurabitis
dicere veritatem de his quæ petentur a vobis, fidei concernentibus
et quæ scietis ? » Ipsa rursum respondit
quod de patre et matre, et his quæ fecerat, postquam
iter arripuerat in Franciam, libenter juraret ; sed de
revelationibus ex parte Dei, nunquam alicui dixerat
seu revelaverat, nisi soli Karolo quem dicit regem
suum ; nec etiam revelaret si deberet eidem caput amputari
; quia hoc habebat per visiones sive consilium
suum secretum, ne alicui revelaret ; et quod infra octo
dies proximos, bene sciret si hoc deberet revelare.
Et iterato, et vicibus repetitis, nos episcopus prædictus
monuimus et requisivimus eamdem Johannam,
quod in his quæ tangerent fidem nostram, juramentura
præstare vellet de dicendo veritatem. Quæ quidem
Johanna, flexis genibus, ambabus manibus supra
librum, videlicet supra Missale, positis, juravit
quod diceret veritatem super his quæ requirerentur
ab ea, fidei materiam concernentibus quæ sciret, tacendo de conditione antedicta, videlicet, quod nulli
diceret aut revelaret revelationes eidem factas.
Prima interrogatio post juramentum.
Item, juramento sic posito, eadem Johanna per nos
interrogata fuit de nomine et cognomine ipsius. Ad
quæ respondit, quod in partibus suis vocabatur Johanneta,
et postquam venit in Franciam vocata est
Johanna. De cognomine autem suo dicebat se nescire.
Consequenter, interrogata de loco originis : respondit
quod nata fuit in villa de Dompremi, quæ est eadem cum villa de Grus (25) ; et in loco de Grus est principalis
ecclesia.
Item, interrogata de nomine patris et matris : respondit
quod pater vocabatur Jacobus d'Arc, mater
vero Ysabellis.
Interrogata quo loco fuit baptizata : respondit quod
in ecclesia de Dompremi.
Interrogata qui fuerunt ejus patrini et matrinæ :
dicit quod una matrinarum vocabatur Agnes, altera
Johanna, altera Sibylla ; patrinorum vero unus vocabatur
Johannes Lingué, alter Johannes Barrey ;
aliasque plures matrinas habuit, prout audivit a matre.
Interrogata quis sacerdos eam baptizavit : respondit
quod dominus Johannes Minet, prout credit.
Interrogata an vivat ipse : respondit quod sic, prout
credit.
Item, interrogata cujus ætatis ipsa erat : respondit
quod, prout sibi videtur, est quasi XIX annorum.
Dixit præterea quod a matre didicit Pater noster, Ave Maria, Credo ; nec alibi didicit credentiam,
nisi a præfata ejus matre.
Item, requisita per nos quod diceret Pater noster
: respondit quod audiremus eam in confessione et
ipsa nobis diceret libenter. Cumque iterum pluries
super hoc requireremus eam : respondit quod non
diceret Pater noster, etc., nisi eam audiremus in confessione.
Tunc autem diximus, quod libenter sibi
traderemus unum aut duos notabiles viros de lingua
gallicana, coram quibus ipsa diceret Pater noster, etc.
Ad quod respondit ipsa Johanna quod non diceret
eis, nisi eam audirent in confessione.
Prohibitio ne recedat a carceribus.
Quibus sic peractis, nos episcopus prædictus, prohibuimus
eidem Johannæ ne recederet de carceribus
sibi assignatis infra castrum Rothomagense, absque
licentia nostra, sub poena convicti de crimine hæresis.
Ipsa vero respondit quod non acceptabat illam inhibitionem,
dicens ulterius quod, si evaderet, nullus
posset eam reprehendere quod fidem suam fregisset
vel violasset, quia nulli unquam fidem dederat. Deinceps
conquesta fuit quod in vinculis et compedibus
ferreis detinebatur. Tunc quoque sibi diximus quod
alias nisa fuerat a carceribus evadere pluribus vicibus,
et propterea, ut tutius et securius custodiretur, jussa
fuerat vinculis ferreis compediri. Ad quod respondit
dicens : « Verum est quod alias volui et vellem, prout
licitum est cuicumque incarcerato seu prisionario,
evadere. »
Postea vero, commisimus ad tutam custodiam ipsius
Johannæ, nobilem virum Johannem Gris, scutiferum corporis domini nostri Regis, et cum ipso Johannem Berwoit ac Willermum Talbot, eisdem
injungentes quod bene et fideliter ipsam Johannam
custodirent, nullos cum ea permittendo colloqui, nisi de licentia nostra. Qui de hoc faciendo, tactis sacrosanctis Evangeliis, solemniter juraverunt.
Demum et finaliter, omnibus præmissis completis,
assignavimus eidem Johannæ crastinam diem jovis sequentem
immediate, ad comparendum hora octava
de mane, in camera paramenti, in buto aulæ magnæ prædicti castri Rothomagensis.

Source : Edition Jules Renouard et Cie - 1841
Nota : publication sans aucune garantie d'exactitude parfaite avec le texte original.
Notes :
1 Jean Hulot de Chatillon, docteur en théologie, chanoine et archidiacre d'Évreux.
2 Jacques Guesdon, d'une famille noble de Rouen, docteur en théologie, de l'ordre des frères mineurs.
3 Jean Lefèvre du couvent des Augustins de Rouen, docteur et professeur en théologie. Il devint depuis évêque in partibus de Demetriade, et fut chargé de faire les procédures de forme de la fin de l'instruction dans la cause en révision.
4 Maurice Du Quesnay, docteur et professeur en théologie.
5 Guillaume Lebouchier, docteur et professeur en théologie.
6 Guillaume de Conti, d'une famille noble de Picardie, abbé de la Trinité du mont Sainte-Catherine près Rouen. Il vivait encore en 1449. (Gallia christiana, t. XI, col. 129.)
7 Guillaume Bonnel, docteur en droit civil et canon, abbé de Cormeilles, au diocèse de Lisieux dès l'an 1408, mort en 1437. (Gallia christiana, ibid., col. 848.)
8 Alias Johannes Guarini, Jean Garin, maître ès-arts, docteur en droit canon, chanoine de Rouen et archidiacre du Vexin français, mort le 19 mai 1433. (Histoire de l'Église cathéd. de Rouen, 1686, p. 386.) On le trouve en 1421, doyen de la Faculté des décrets à Paris, et chanoine de Notre-Dame de Poissy. (RYMER, t. X, p. 41.)
9 Richard de Grouchet, chanoine de la collégiale de La Saussaye, au diocèse d'Évreux, bachelier en théologie. Il a déposé dans le procès de révision, où il est qualifié de maître ès-arts.
10 Pierre Minier, bachelier en théologie.
11 Raoul Sauvage, dominicain, bachelier en théologie.
12 Robert Barbier, licencié en droit canon, de la Faculté de Paris, chanoine de Rouen.
13 Denis Gastinel, maître ès-arts, licencié en droit civil et canon, chanoine de Notre-Dame-la-Ronde et de la cathédrale de Rouen.
14 Jean Ledoux, licencié en droit civil et canon, avocat près l'officialité de Rouen, chanoine de la cathédrale.
15 Jean Basset, maître ès-arts, licencié en droit canon, chanoine et official de Rouen. Il avait été promoteur de l'Université de Paris en 1419 ; chanoine de la collégiale de Mantes et curé bénéficiaire de Cambernon au diocèse de Coutances en 1421. (DUBOULAI, Histor. Univ. Paris., t. V, p. 346 ; RYMER , t. X, p. 41 et 70.)
16 Jean Bruillot, licencié en droit canon, chanoine et chantre de la cathédrale de Rouen.
17 Aubert Morel, licencié en droit canon, avocat près l'officialité de Rouen, chanoine de la cathédrale.
18 Jean Colombelle, licencié en droit canon, avocat près l'officialité de Rouen, chanoine de la cathédrale.
19 Laurent Dubust, licencié en droit canon.
20 Raoul Auguy, licencié en droit canon, avocat près l'officialité de Rouen,
chanoine de la cathédrale.
21 André Marguerie, licencié en droit civil, chanoine de Rouen, archidiacre du Petit-Caux, conseiller du roi d'Angleterre. (RYMER, t. X, p. 112.) Il a déposé au procès de révision.
22 Jean Alespée, licencié en droit civil, bachelier en droit canon, chanoine d'Évreux, de Bayeux, puis de Rouen. On le trouve dès l'an 1409 qualifié du titre de canonicus præbendatus, et avocat près l'officialité de Rouen. (Hist, de la maison d'Harcourt, t. III, p. 485 ; RYMER, t. IX, p. 887 ; t. X, p, 17.)
23 Geoffroi de Crotay, licencié en droit civil, avocat près l'officialité de Rouen, chanoine de la cathédrale.
24 Gilles Deschamps, licencié en droit civil et en droit canon, chanoine et chancelier de la cathédrale de Rouen. Il était neveu de l'abbé de Fécamp, et professait la théologie à Paris dès l'an 1414. Aumônier de Charles VI en 1415, il disputa l'évêché de Thérouenne à Louis de Luxembourg. Depuis, le roi d'Angleterre lui assura de nombreux bénéfices en Normandie. Il fut élu doyen du chapitre de Rouen le 7 août 1435. Mort le 30 octobre 1438. (Gallia christiana, t. XI, col. 119 ; t. IX, col. 1564; RYMER, t. X, p. 156.)
25 Greux
|