 |
[ CAUSÆ EXPOSITIO ET PRÆPARATORIA. ]
p. 1 à 5 |
 |

N NOMINE DOMINI, AMEN.
Incipit processus in causa fidei contra quondam quamdam mulierem, Johannam, vulgariter dictam la Pucelle.
UNIVERSIS præsentes litteras seu præsens publicum
instrumentum inspecturis, PETRUS (1), miseratione divina Belvacensis episcopus, et frater JOHANNES MAGISTRI (2), ordinis Fratrum Prædicatorum, a magnæ religionis atque circumspectionis viro, magistro Johanne
Graverent (3), in sacra pagina professore eximio ejusdem ordinis, Inquisitore fidei et hereticæ pravitatis
in toto regno Franciæ, auctoritate apostolica deputato, in dioecesi Rothomagensi, et specialiter quoad præsentem
processum per eumdem dominum Inquisitorem,
deputatus et commissus, salutem in auctore et consummatore
fidei, Domino nostro Jhesu Christo.
Placuit supernæ providentiae, mulierem quamdam,
Johannam nomine, que vulgo Puella nuncupatur, intra terminos ac limites dioecesis et jurisdictionis
nostræ, episcopi prædicti, per inclitos militares viros
capi et deprehendi. Fama vero jam multis in locis
percrebuerat mulierem ipsam illius honestatis que muliebrem
sexum decet, prorsus immemorem, abruptis
verecundiæ frenis, totius foeminei : pudoris oblitam,
deformes habittis virili sexui congruos, mira et
monstruosa deformitate gerere ; atque insuper, sua præsumptio in hoc usque evasisse ferebatur, ut præter
et contra fidem catholicam, in læsionem articulorum
ejusdem orthodoxæ fidei, plurima peragere, dicere
et disseminare auderet. Quibus in rebus, tum in nostra præfata dioecesi, tum in cæteris plerisque locis regni
hujus, non mediocriter deliquisse dicebatur. Quæ dum
almæ Universitati studii Parisiensis et fratri Martino
Billormi (4), vicario generali præfati domini Inquisitoris
hereticæ pravitatis, innotuissent, continuo illustrissimum
principem dominum Burgundiæ ducem (5),
atque inclitum dominum Johannem de Luxemburgo (6), militem, quorum ditioni et potestati præfata
mulier eo tempore subjiciebatur, instantius requisiverunt,
adjecta summatione, sub poenis juris,
per vicarium jam nominatum (7), ut mulierem ipsam, sicut præmittitur, diffamatam et de hæresi suspectam,
nobis tanquam ordinario judici, redderent atque expedirent.
Nos vero episcopus prædictus, prout pastorali
nostro incumbit officio, desiderantes exaltationi ac
promotioni fidei christianæ totis viribus intendere ;
super rebus tantopere divulgatis, inquisitionem debitara
explere optavimus, et, veluti jus atque ratio
suaderent, ad ea quæ nobis ulterius incumbere viderentur,
cum maturo procedere consilio. Cujus rei
gratia, præfatum principem antedictumque dominum
Johannem etiam requisivimus, et sub poenis juris, ut
nostræ jurisdictioni spirituali mulierem sæpe dictam
remitterent judicandam ; eosdemque nihilominus serenissimus
et christianissimus princeps, dominus
noster Francorum et Angliæ rex (8), ad eumdem finem
requisivit. Tandem inclitissimus ipse dominus dux
Burgundiæ et præfatus dominus Johannes de Luxemburgo,
requisitionibus antedictis benigne acquiescentes
et catholicis mentibus cupientes expleri quæ in
fidei augmentum accommoda viderentur, mulierem
ipsam eidem domino nostro regi ac ejus commissis reddiderunt
et expediverunt. Deinceps vero regia providentia, in favorem fidei orthodoxæ totis accensa
desideriis, nobis episcopo prædicto hanc mulierem
tradidit, ut de factis et dictis ejus ad plenum inquireremus, conformiter et secundum ecclesiasticas sanctiones
ulterius processuri. Quibus sic peractis, egregium
et celebre Capituium ecclesiæ Rothomagensis, sede archiepiscopali vacante, administrationem omnimodæ
jurisdictionis spiritualis obtinens, rogavimus ut
nobis territorium in hac urbe Rothomagensi, hujus
processus deducendi gratia, commodarent ; quod liberaliter et gratiose concesserunt. Sed priusquam
adversus ipsam mulierem processum ulteriorem intentaremus,
grandem et maturam deliberationem cum
litteratis et peritis in jure divino et humano, quorum in hac civitate Rothomagensi, Dei gratia, copiosus
numerus erat, recipere duximus.

Source : Edition Jules Renouard et Cie - 1841
Nota : publication sans aucune garantie d'exactitude parfaite avec le texte original.
Notes :
1 Pierre Cauchon, docteur en théologie, maître ès-arts, licencié en droit
canon, conseiller du roi d'Angleterre, évêque de Beauvais in partibus, depuis
que cette ville était rentrée sous l'obéissance de Charles VII. Né à Reims d'une
famille bourgeoise récemment anoblie, il était arrivé à l'influence politique par
les honneurs universitaires. Georges Chastellain l'appelle « ung grand et solennel
clerc », éloge suffisamment justifié par les suffrages de l'Université de Paris,
qui l'appela aux fonctions de recteur, et l'employa dans les négociations les plus
importantes, du vivant de Charles VI. En dernier lieu, il était devenu conservateur
des privilèges de ce corps illustre. Duboulai (Historia Universit. Paris., t. V,
p. 912) ne craint pas de le représenter comme un homme magnifique et bienfaisant
; la correspondance de Nicolas de Clemangis est pleine de ses louanges ; enfin,
le duc de Bourgogne Philippe-le-Bon lui portait tant d'affection, qu'après avoir
obtenu pour lui l'évêché de Beauvais, il lui fit l'honneur de l'accompagner à sa
prise de possession. Depuis qu'il se fut retiré à Rouen, il devint l'âme damnée des
princes de Lancastre, qui exploitèrent à leur profit son ambition désordonnée
et son ressentiment contre Charles VII. Ils se firent payer par sa complaisance
dans l'affaire de la Pucelle l'expectative qu'ils lui avaient donnée de l'archevêché
de Rouen alors en vacance. La promesse qu'il avait reçue d'eux est constatée par les publications récentes de sir Harris Nicolas (Proceedings and ordinances
of the privy Council of England. London, 1835). On lit au tome IV de
ce recueil, p. 10, une délibération du 15 décembre 1429, conçue en ces
termes : Item concordatum est quod fiant litteræ sub privato sigillo directæ domino
summ pontifici pro translatione domini Petri Cauchon, episcopi Belvacensis,
ad ecclesiam metropoliticam Rothomagensem, cui nuper præerat dominus
cardinalis tituli Sancti Laurentii in Lucina, nunc de eadem ecclesia Rothomagensi
ad ecclesiam. Bisuntinensem, per sedem apostolicam translatus. Malgré
cette puissante recommandation, le prélat favori n'arriva pas au siège qu'il convoitait.
On l'en dédommagea en 1432 par 1'évêché de Lisieux qu'il garda jusqu'à
sa mort arrivée subitement le 18 octobre 1442, pendant qu'on lui faisait sa
toilette.
2 Jean Lemaître, bachelier en théologie, prieur du couvent des Dominicains
de Saint-Jacques de Rouen, nomme vice-inquisiteur dans son diocèse par commission
du 21 août 1424. Ce personnage n'est connu que par le rôle qu'il a joué
dans le procès. Il a siégé comme juge, seulement à partir du 13 mars, et sur un
ordre formel du vice-gérant de l'inquisition. Il a disparu depuis sans qu'on ait
pu savoir ce qu'il était devenu.
3 Jean Graverent, dominicain, professeur de théologie. Il avait succédé
dans l'office de grand-inquisiteur de France, à un certain Jacques de Suzay,
qu'on trouve nommé à 1'année 1422, dans l'Histoire de l'Université de Paris
(DUBOULAI, t. V, p. 323). Le lieu ordinaire de sa résidence était Paris. Absent
de cette ville au moment du procès, il y était de retour quelques semaines après
le supplice de la Pucelle, car il prêcha contre sa mémoire dans l'église de
Saint-Martin-des-Champs, le 4 juillet 1431. (Journal d'un Bourgeois de Paris.) Il n'est plus question de lui dans le procès de révision.
4 Martin Bellorme (?), dominicain, vice-gérant du grand-inquisiteur, personnage
tout à fait inconnu. On verra par l'un des actes du procès qu'il était
professeur de théologie, et qu'il résidait à Coutances lors du jugement.
5 Philippe-le-Bon.
6 Jean de Luxembourg, seigneur de Beaurevoir et de Choques, neveu du
connétable Waleran de Luxembourg, capitaine de routiers, entre les mains
duquel se trouvait la Pucelle, parce qu'elle avait été faite prisonnière par un
homme de sa compagnie. Il fut depuis comte de Ligny et de Guise, et chevalier
de la Toison d'or. On n'a jamais pu le détacher du parti anglais. Il est mort en
1441, refusant de reconnaitre le traité d'Arras. (MONSTRELET , l. II, ch. 252.)
7 Ici se termine la première page du Ms. 5965 de la Bibliothèque Royale. Au bas du feuillet est écrite l'attestation du greffier expéditionnaire.
Voici en quels termes elle est conçue : Ego vero Guillermus Colles, alias
Boscguillaume, presbyter Rothomagensis dioecesis, publicus auctoritate apostolica,
et in venerabili curia archiepiscopali Rothomagensi, notarius, ac in hac
materia cum aliis scriba juratus, affirmo collationem præsentis processus septies viginti et octodecim folia continentem, debite fuisse factam cum registro originali
præsentis causæ. Idcirco singula folia manu propria signavi, et cum dictis notariis
in fine subscripsi, hic me mana propria subscribens. BOSCGUILLAUME. Cette
attestation est rappelée au bas du recto de chaque feuillet par la formule :
Affirmo ut supra BOSCGUILLAUME.
8 Henri VI, roi mineur d'Angleterre et de France, sous la tutelle de ses
oncles les ducs de Glocester et de Bedford.
|