 |
XXVII. Martii. [Requesta Promotoris. Leguntur articuli per eum
contra Johannam propositi.]
p. 195 à 323 |
 |
 tem, die martis post Ramos Palmarum, immediate
sequenti, die XXVII. dicti mensis martii, in camera
prope magnam aulam castri Rothomagensis,
præsidentibus nobis episcopo prædicto et dicto fratre
Johanne Magistri, vicario dicti domini Inquisitoris ;
assistentibus quoque reverendis patribus, dominis et
magistris : Ægidio, abbate Fiscampnensi ; Petro,
priore de Longavilla ; Johanne Pulchripatris, Jacobo
de Turonia, Nicolao Midi, Petro Mauricii, Gerardo
Fueilleti, Erardo Emengart, Guillelmo Boucherii, Mauricio de Quesneyo, Johanne de Nibat, Johanne
Fabri, Jacobo Guesdon, Johanne de Castellione, in
sacra theologia ; Radulpho Rousselli, in utroque ; Johanne Guerini, in canonico jure doctoribus ; — Roberto
Barberii, Dionysio Gastinelli, Johanne Dulcis, in
utroque ; Nicolao de Vendères, Johanne Pinchon, Johanne
Basseti, Johanne de Fonte, Johanne Columbelli,
Auberto Morelli, Johanne de Quemino, in canonico ;
Andrea Marguerie, archidiacono Parvi-Caleti ; Johanne
Alespée, Nicolao Caval, Gauffrido de Croteyo,
in civili jure licentiatis ; — Guillelmo de Gardinis
et Johanne Tiphaine (1), in medicina doctoribus ; —
Guillelmo Haiton, bachalario in theologia ; — Guillelmo
de Camera (2), in medicina licentiato ; — fratre
Johanne Valée, fratre Ysambardo de Petra, de ordine
Fratrum Prædicatorum. — Guillelmo Brolbster et
Johanne de Hanton, presbyteris (3) : sæpedictus Johannes
de Estiveto, ecclesiarum Bajocensis et Belvacensis canonicus, promotor in hac causa deputatus,
comparens in judicio coram nobis, in præsentia dictæ
Johannæ in eodem loco coram nobis adductæ, quamdam
supplicationem et requestam proposuit verbis
gallicis, cujus tenor translatus in latinum de verbo
ad verbum, sequitur :
Martis post Ramos Palmarum, vicesima septima martii. (4)
Anno domini millesimo quadringentesimo tricesimo, die martis post Ramos Palmarum, vicesima septima mensis martii, promotor fecit
supplicationem et requestam contentant in quadam schedula papyrea
quam tunc in suis tenebat manibus, cujus tenor talis est ; Messeigneurs,
etc. Et supplicatione facta, etc. (5)
« Domini mei, reverende pater in Christo, et vos,
vicarie, quantum ad istud singulariter commisse a
domino Inquisitore deviantium in fide catholica, stabilito
et deputato per totum regnum Franciæ : ego,
promotor ex parte vestri commissus et ordinatus in
hac causa, post certas informationes et interrogationes,
per vos et ex parte vestri factas, dico, affirmo
et propono Johannam hic præsentem et delatam, pro
respondendo illud quod ab ea voluero petere, dicere
et proponere contra ipsam, tangens et concernens
prædictam fidem ; et intendo probare, si opus sit,
per protestationes et sub protestationibus, et ad fines
et conclusiones plenius declaratas in codice quem
coram vobis, judicibus in hac parte, exhibeo et trado,
contra dictam Johannam, facta, jura et rationes declaratas
et contentas in articulis scriptis et specificatis
in ipso codice. Et supplico vobis et requiro quatenus
faciatis ipsam Johannam jurare et affirmare, quod
ipsa respondebit ad contenta in dictis articulis et in
quolibet eorum particulariter, per hoc quod credit
aut non credit ; et in casu quo jurare et affirmare
nolet, recusabit, aut plus quam decet differet, postquam
istud facere sibi præceperitis et de hoc summata
per vos fuerit, reputetur tanquam deficiens et
contumax in sua præsentia ; et, sua contumacia exigente,
declaretur excommunicata pro manifesta offensa.
Et ulterius per vos sibi assignetur certus et
brevis dies pro respondendo, ut dictum est, ad dictos
articulos, cum intimatione quod, si ad illos aut aliquos
eorum non respondeat infra diem prædictam,
vos tenebitis dictos articulos vel articulum, non responsos
vel non responsum per eam, pro confessatis aut confessato, sicut jura, sylus, usus et communis
observantia volunt et requirunt. »
* Qua quidem supplicatione sic facta, dictus promotor
dedit libellum contra ipsam Johannam ibi præsentem,
per modum articulorum concludentium,
quorum tenor infra scribitur.
Postmodum nos, judices antedicti, petivimus deliberationem
antedictorum dominorum et magistrorum,
ibi tunc assistentium, et quid ulterius erat
agendum. Visa supplicatione et requesta promotions,
et auditis opinionibus singulorum, conclusimus quod
dicti articuli, per ipsum promotorem exhibiti, legerentur,
et verbis gallicis exponerentur ipsi Johannæ,
quodque dicta Johanna ad singulos articulos responderet
illud quod sciret ; et si aliqua essent de quibus
respondendis peteret dilationem, sibi competens dilatio
traderetur.
* Et supplicatione facta, dedit libellum contra Johannam, hic
præsentem, per modum articulorum concludentium. Et postea domini
judices petierunt ab assistentibus, præsente dicta Johanna,
quæ ibi fuit adducta, qualiter erat ulterius faciendum et procedendum
in negotio, juxta supplicationem promotoris. Qui domini
assis tentes super hoc responderunt : (6)
Et primo, magister Nicolaus de Venderez dixit quod, ad primum,
compellenda est facere juramentum. Quoad secundum, etiam
promotor bene requirit, et quod est reputanda contumax, si recusaret jurare. Et quoad tertium, [ut] sibi videtur, debet excommunicari.
Et si sustineat sententiam excommunicationis, debet procedi
contra eam secundum jura. Item et si recuset, et sustineat
excommunicationis sententiam.
Magister Johannes Pinchon, quod primitus legantur articuli,
antequam deliberet.
Magister Johannes Basseti, quod legantur articuli, antequam
feratur sententia excommunicationis.
Magister Johannes Garini : legantur articuli.
Magister Johannes de Fonte, ut magister Nicolaus de Venderez.
Magister Gauffridus de Crotay. Videtur eidem quod danda est
eidem dilatio trina ad minus, antequam excommunicetur ; et habeatur
pro convicta, si recusaverit jurare ; maxime quia in materia
civili, dantur tres dilationes ad jurandum de calumnia.
Magister Johannes Dulcis, ut præcedens.
Magister Ægidius de Campis : legantur articuli, et assignetur
ei dies ad veniendum, advisata ad respondendum.
Magister Robertus Barberii, ut præcedens.
Dominus abbas Fiscampnensis : prout sibi videtur, ipsa tenetur
jurare dicere veritatem de his quæ constent tangentia processum.
Et sinon sit advisata, habeat dilationem competentem. [Et dies]
danda est, ea ad veniendum advisata.
Magister Johannes de Chasteillon : ipsa tenetur respondere veritatem,
maxime cum ibi agatur de facto suo.
Magister Erardus Emengart, ut dominus Fiscampnensis.
Magister Guillelmus le Bouchier, ut præcedens.
Dominus prior de Longavilla : in his quoe nesciret respondere,
apparet sibi, quod non est cogenda respondere per credit, vel non
credit.
Magister Johannes Beaupère : in his de quibus certa est et quæ
sunt de facto, respondere tenetur veritatem. In his autem in quibus
nesciret veritatem respondere, aut quod juris esset, si petat
dilationem, danda est eidem dilatio.
Magister Jacobus de Turonia, ut præcedens.
Magister Nicolaus Midi, ut præcedens, addito quod, si nunc
debeat compelli jurare præcise, se refert adjuristas.
Magister Mauricius de Quesneyo, ut dominus Fiscampnensis.
Magister Johannes de Nibat, quoad articulos, se refert ad juristas,
et quoad juramentum, debet facere juramentum de dicendo
veritatem super his quæ tangent processum et fidem ; et si super
aliquibus faciat difficultatem respondere veritatem, et petat dilationem,
danda est eidem.
Magister Johannes Fabri, se refert ad juristas.
Magister Petrus Mauricii : de notis respondeat.
Magister Gerardus : tenetur respondere per juramentum.
Magister Jacobus Guesdon, ut præcedens.
Magister Thomas de Courcellis : tenetur respondere ; et quod legantur articuli, et legendo respondeat ; et quoad dilationem, si
petat, danda est ei.
Magister Andreas Marguerie est opinionis quod ipsa habeat jurare
super hæc quæ tangunt processum ; et quoad illa quæ sunt
dubia, credit quod debet eidem dari dilatio.
Magister Dionysius Gastinel : debet jurare ; et bene petit promotor
quoad juramentum. Quoad procedendum ulterius, si recuset
jurare, vult primitus revolvere libros.
Magister Aubertus Morelli et magister Johannes de Quemino :
tenetur jurare, etc.
His sic actis, promotor se obtulit jurare de calumnia, et juravit,
videlicet, quod non favore, rancore, timore aut odio, sed zelo
fidei, proponit ea quoe dat in libello, seu articulis, et in materia
ista contra dictam Johannam.
Postea fuit eidem Johannæ dictum quod ipsa haberet respondere
veritatem de his quæ langerent factum. Postquam dicti doctores et
magistri dixerunt opiniones suas, et etiam quod dictus promotor
juravit de calumnia, dominus Belvacensis dixit eidem Johannæ
quod ibi adstantes erant omnes ecclesiastici et doctissimi viri, etc. (7)
Deinceps promotor antedictus juravit coram nobis
de calumnia. Quo peracto, eidem Johannæ diximus
quod omnes ibi adstantes erant ecclesiastici et perdocti
viri, in jure divino et humano experti, qui cum
omni pietate et mansuetudine volebant et intendebant
procedere cum ipsa, prout semper parati fuerant ;
non quærendo vindictam aut punitionem corporalem,
sed instructionem et reductionem ejus ad
viam veritatis et salutis. Et quia non erat satis docta
et instructa in litteris et talibus materiis arduis, pro
sibi ipsi consulendo quid esset actura seu responsura, ideo nos eidem Johannæ offerebamus quod eligeret
unum vel plures quos vellet de adstantibus ibidem ;
vel, si nesciret eligere, traderentur sibi aliqui per nos,
pro consulendo eidem Johannæ quid esset actura seu
responsura, proviso quod, de his quæ sunt facti, haberet
in propria personna respondere veritatem ; requirendo
ipsam Johannam quod juramentum præstaret
de dicendo ipsam veritatem de his quæ tangerent
factum.
* Ad quæ eadem Johanna respondit in hunc modum
: « Primo, de hoc quod admonetis me de bono
meo et de fide nostra, ego regratior vobis et etiam
toti societati. Quantum ad consilium quod mihi offertis,
etiam ego regratior vobis ; sed ego non habeo
intentionem me separandi a consilio Dei. Quantum
ad juramentum quod me facere vultis, ego sum parata
dicere veritatem de omni illo quod tangit processum
vestrum. » Et sic juravit, tactis sacrosanctis
Evangeliis.
Postea de præcepto et ordinatione nostra, fuerunt
lecti prædicti articuli ex parte promotoris exhibiti ; et
contenta in eisdem articulis seu libello fuerunt eidem Johannæ verbis gallicis exposita, tam die martis prædicta,
quam die mercurii in crastino.
* Ad quæ dicta Johanna respondit : Premièrement de ce que admonnestez mon bien et de nostre foy, je vous mercye et à toute la
compaignie aussi. Quant au conseil que me offres, aussi je vous mercye,
mais je n'ay point de intencion de me départir du conseil de
nostre Seigneur. Quant au serement que voulés que je face, je suis
preste de jurer dire vérité de tout ce qui touchera vostre procès. Et
sic juravit, sacrosanctis tactis Evangeliis.
Postea magister Thomas de Courcellis, de præcepto dominorum
judicum, incepit exponere contenta in libello seu articulis. (8)
Qua die mercurii (9), præsentes fuerunt reverendi
patres, domini et magistri : Ægidius, abbas Fiscampnensis
; Petrus, prior de Longavilla ; Johannes Pulchripatris,
Jacobus de Turonia, Erardus Emengart,
Mauricius de Quesneyo, Nicolaus Midi, Petrus Mauricii,
Guillelmus Boucherii, Johannes de Nibat, Johannes
Fabri, Johannes de Castellione, Jacobus Guesdon
et Gerardus Fueilleti, in sacra pagina ; Radulphus
Rousselli, in utroque jure doctores ; — Robertus
Barberii, licentiatus in jure canonico ; — Guillelmus
Haiton, Nicolaus Copequesne, in sacra theologia
bachalarii ; — Johannes Guerini, Dionysius Gastinelli,
Johannes Dulcis, in utroque ; Johannes Pinchon,
Johannes Basseti, Johannes de Fonte, Johannes
Columbelli, Johannes de Quemino, in canonico ;
Andreas Marguerie, archidiaconus Parvi-Caleti ; Johannes
Ad-Ensem, Nicolaus Caval, Gauffridus de
Croteyo, in civili jure licentiati ; — Guillelmus de
Gardinis, Johannes Tifaine, doctores ; Guillelmus de
Camera, licentiatus in medicina ; — Guillelmus
Brolbster et Johannes de Hanton, presbyteri.
Quorum siquidem prædictorum articulorum libelli, etiam responsionum dictæ
Johannæ tunc datarum, una cum etiam responsionibus alias datis, ad quas
dicta Johanna de præsenti se refert, tenor sequitur de verbo ad verbum.
« CORAM vobis, venerando in Christo patre et domino,
domino Petro, miseratione divina Belvacensi episcopo,
tanquam Ordinario, in hac civitate et dioecesi Rothomagensi, territorium habente ; et religioso viro, magistro
Johanne Magistri, ordinis Fratrum Prædicatorum,
bachalario in theologia, per religiosum et magnæ circumspectionis
virum, magistrum Johannem Graverent,
in sacra pagina doctorem eximium ejusdem ordinis,
in regno Franciæ hæreticæ pravitatis Inquisitorem ab
apostolica sede deputatum, in prædictis civitate et
dioecesi vicario, et quoad præsentem causam specialiter
commisso ; judicibus competentibus in hac parte,
ad finem seu fines quod quædam mulier, Johanna la
Pucelle vulgariter nuncupata, nuper infra terminos
territorii, venerande pater, ac limites vestræ Belvacensis dioecesis, reperta, capta et detenta, vobisque,
tanquam ecclesiastico et ordinario judici, per christianissimum
dominum nostrum Francorum et Angliæ
regem, tanquam subdita, justitiabilis et corrigibilis
vestra, vehementer suspecta, scandalizata et quam
plurimum apud bonos et graves notorie diffamata ; de
et super his quæ sequuntur, reddita, tradita, liberata
et restituta ; per vos, præfatos judices, pronuncietur
et declaretur sorceria sive sortilega, divinatrix,
pseudo-prophetissa, malignorum spirituum invocatrix
et conjuratrix, superstitiosa, et magicis artibus implicita
ac insistens, male sapiens in et de fide nostra catholica,
schismatica, in articulum Unam sanctam, etc.
ipsiusque fidei nonnullos alios articulos, dubia atque
devia, sacrilega, idolatra, apostatrix a fide, maledica
ac malefica, in Deum et Sanctos suos blasphema,
scandalosa, seditiosa, turbativa pacis et ejus impeditiva,
excitatrix ad bella, sanguinis humani crudeliter
sitibunda, et ad ipsius effusionem incitatrix, sexus sui
decentiam atque congruentiam sine verecundia peni tus derelinquens, et deformem habitum statumque
virorum armatorum inverecunde assumens ; circa hæc
et alia apud Deum et homines abominabilis, legum
divinæ et naturalis atque ecclesiasticæ disciplinæ prævaricatrix,
principum et popularium seductrix ; permittendo
et consentiendo in contumeliam et contemptum
Dei se venerari et adorari, manus suas et
vestes osculandas exhibendo, divini honoris atque
cultus usurpatrix ; hæretica aut saltem de hæresi vehementer
suspecta ; ac super his, juxta et secundum divinas
et canonicas sanctiones, canonice ac legitime
puniatur atque corrigatur, nec non ad omnes alios
et singulos fines ad hæc propitios et debitos : dicit,
proponit ac probare intendit et animos vestros debite
informare, Johannes de Estiveto, ecclesiarum Bajocensis
et Belvacensis canonicus, promotor seu procurator officii vestri, quoad hoc per vos commissus et specialiter
deputatus, nomine ipsius officii et pro ipso officio
actor et delator, et contra dictam Johannam, delatam
ream, ea quæ sequntur; cum protestatione tamen
quod non intendit dictus procurator se adstringere
ad aliqua superflua probanda, sed dun taxat ad ea quæ
sufficient et sufficere poterunt ac debebunt, ad suum
intentum consequendum, in toto vel in parte ; cum
aliis protestationibus in hujusmodi actibus fieri consuetis,
et alias etiam jure addendi, corrigendi, mutandi,
interpretandi, et omni alio quocumque tam
juris quam facti, sibi salvo. »
I. « ET PRIMO quod, tam de jure divino quam canonico
et civili, ad vos, tanquam judices Ordinarium et
Inquisitorem fidei, spectat et pertinet hæreses, sorti legia, superstitiones et alia hujusmodi crimina superius
declarata, a dicta dioecesi et toto regno Franciæ procul
pellere, destruere, imo radicitus exstirpare ; hæreticos
et contra fidem nostram catholicam aliquid
proponentes, dicentes, propalantes, seu quovismodo
agentes, sortilegos, divinatores, dæmonum invocatores,
male de fide sapientes et hujusmodi facinorosos et
criminosos et eorum fautores in dictis dioecesi et jurisdictione
deprehensos, etiamsi alibi in præmissis aut
aliquo premissorum deliquerint, punire, corrigere et
emendare, prout etiam possunt et debent alii judices
competentes in suis dioecesibus, metis et jurisdictionibus.
Et quoad hoc, etiam in personam laicam cujuscumque
status, sexus, qualitatis aut præeminentiæ
exsistat, estis judices competentes censendi, tenendi et
reputandi. »
* Ad primum articulum, Johanna respondet quod
bene credit quod dominus noster Papa romanus, et
episcopi, et alii viri ecclesiastici sunt pro conservando
fidem catholicam et puniendo deficientes ; sed
quantum ad ipsam, de suis factis non se submittet,
nisi solummodo Ecclesiæ coelesti, videlicet, Deo,
Virgini Mariæ et Sanctis paradisi. Et credit firmiter
quod non defecit in fide nostra, nec vellet deficere.
* Respond au premier qu'elle croist bien que nostre saint père le
Pape de Romme, et les évesques, et autres gens d'église sont pour
garder la foy chrestienne, et pugnir ceux qui défaillent ; mais, quant à
elle, de ses fais, elle ne se submectra fors seulement à l'église du
ciel, c'est assavoir, à Dieu, à la vierge Marie et Saincts et Sainctes de
paradis. Et croist fermement qu'elle n'ait point défailly en nostre foy
chrestienne, et n'y vouldroit défaillir, et requiert (8)
II. « ITEM, quod dicta rea, nedum anno præsenti, sed
a tempore suæ juventutis citra ; et non solum in dictis
dioecesi et jurisdictione vestra, sed etiam circumcirca
in pluribus aliis ac diversis locis hujus regni, quamplura
sortilegia et superstitiones fecit, composuit,
miscuit et ordinavit ; divinata est, et se permisit adorari
et venerari ; et dæmones ac malignos spiritus invocavit,
eos consuluit, cum eis frequentavit, pactaque,
tractatus et conventiones iniit, fecit et habuit, et eis
usa est ; aliis etiam hæc facientibus consilium, auxilium
pariter et favorem tribuit, et ad hæc et similia
faciendum induxit ; dicendo, credendo, asserendo et
manutenendo quod sic facere et in hujusmodi sortilegiis,
divinationibus et superstitiosis actibus credere
et eis uti, non erat peccatum, imo nec prohibitum
; sed potius licitum, laudabile ac approbandum,
quam plurimas personas diversorum statuum,
etiam utriusque sexus ad hos errores et maleficia
inducendo, et eorum cordibus hæc et similia imprimendo,
asseruit. Et quæ quidem Johanna, faciendo
et perpetrando prædicta delicta, capta et deprehensa
fuit infra terminos et limites vestræ dioecesis Belvacensis. »
* Ad hunc secundum articulum respondet Johanna :
de sortilegiis ac superstitiosis operibus et divinationibus,
negat ; et de adoratione dicit, si alicui osculati
fuerint manus suas aut vestes, hoc non fuit per ipsam
vel de ejus voluntate ; et super hoc fecit se præservari et ei obviavit pro posse suo. Residuum articuli negat.
* Ad secundum articulum de sortilegiis, et superstitiosis operibus et
divinationibus, negat. Et de adoratione dit : se aucuns ont baisié ses
mains ou vestemens, ce n'est point par elle ou de sa voulenté ; et s'en
est fait garder et comme en son povoir. Et le résidu de l'article
elle ny. (8)
Et alias, die sabbati tertia mensis martii, anno prædicto,
ad contentum in articulo et ad interrogatorium
si sciebat animum illorum de parte sua, dum osculabantur
manus, pedes et vestes ejus : respondit quod
multæ gentes videbant eam libenter. Et cum hoc dicit
quod osculabantur vestes suas minus quam posset ;
sed pauperes veniebant ad eam, ideo quod non faciebat
eis displicentiam, imo supportabat eos pro posse
suo.
Item die sabbati, decima ejusdem mensis martii, interrogata
si, dum fecit exitum sive sallie gallice, de
villa Compendii, in quo exitu fuit capta, an habuerat
vocem revelationis de faciendo prædictum exitum :
respondit quod illa die non præscivit suam captionem,
nec habuit aliud præceptum exeundi ; sed semper
fuerat sibi dictum quod oportebat eam esse prisionariam. — Item, interrogata utrum faciendo illum
exitum, ipsa transivit per pontem dictæ villæ Compendii
: respondit quod sic, et per boscum reversum,
bolvart gallice ; et ivit cum societate gentium partis
suæ supra gentes domini de Luxemburgo, quas bina
vice repulit, usque ad logeamenta Burgundorum, et
tertia vice usque ad medium iter ; et tunc Anglici qui
erant illic, sciderunt ei iter et gentibus suis, inter eam
et dictum bolovart, et ideo gentes suæ se retraxerunt ;
et ipsa se retrahendo in campis in latere, versus Picardiam, juxta bolovertum, fuit capta ; et erat riparia inter Compendium et locum ubi capta fuerat, nec erat
aliud inter locum ubi capta fuit et Compendium, nisi
riparia, bolovertum et fossatum dicti boloverti.
III. « ITEM, quod dicta rea in plures diversos atque
pessimos errores incidit, hæreticam pravitatem sentientes
; nonnullas propositiones falsas, mendosas,
hæresim sapientes et hæreticas præter, citra et contra
fidem nostram catholicam, ejusdem articulos, dicta
evangelica, statuta in Conciliis generalibus facta et
approbata, jura nedum divina sed etiam canonica et
civilia, dixit, vociferavit, protulit, asseruit, publicavit
et in corda simplicium infixit ; scandalosas, sacrilegas,
contra bonos mores, et piarum aurium
offensivas ; talesque propositiones dicentibus, dogmatizantibus,
asserentibus et promulgantibus, consilium,
auxilium et favorem præbuit. »
* Ad hunc articulum, ipsa Johanna negat ; et affirmat
quod, pro posse suo, ipsa sustinuit Ecclesiam.
* Ad tertium negat articulum ; et affirme que à son povoir, elle a
soustenu l'Église. (8)
IV. « ET AD plenius et specialius informandum vos,
dominos judices, super præmissis offensis, excessibus,
criminibus et delictis per dictam ream, sicut præfertur,
in dicta dioecesi et alibi, in pluribus et diversis locis
hujus regni perpetratis : verum est quod dicta rea fuit
et est oriunda in villa de Grus, patre Jacobo d'Arc,
matre Ysabella, ejus uxore ; nutrita in juventute usque ad XVIII. annum ætatis ejus, vel eo circa, in villa de
Dompremi super fluvium Mosæ, dioecesis Tullensis,
in balliviatu de Chaumont-en-Bassigny, et præpositura
de Monteclere et d'Andelo (10). Quæ Johanna in
juventute non fuit edocta nec instructa in credulitate
nec primitivis fidei ; sed per aliquas vetulas mulieres
assuefacta et imbuta ad utendum sortilegiis, divinationibus
et aliis superstitiosis operibus sive magicis
artibus ; quarum villarum plures habitantes notati fuerunt
ab antiquo uti prædictis maleficiis. Et a pluribus,
et specialiter ipsa Johanna dixit se a matrina sua multa
audivisse de visionibus et apparitionibus Fatorum seu
spirituum fatalium, gallice faées ; et etiam ab aliis, in
malis et perniciosis erroribus de hujusmodi spiritibus
erudita fuit et imbuta, in tantum quod, in judicio coram
vobis, confessa est quod usque ad hoc tempus nescivit
an illa Fata essent mali spiritus. »
* Ad hunc articulum, respondit quod confitetur primam
partem, videlicet de patre, et matre, et loco nativitatis
; et quantum ad Dominas fatales, gallice faées,
nescit quid sit. Quantum vero ad instructionem, didicit
credentiam suam, et fuit bene docta et debite, ad
faciendum sicut bonus puer debet facere. Et de hoc quod tangit matrinam suam, ipsa se refert ad hoc
quod alias dixit.
Et requisita de dicendo suum Credo, etc. : respondit
: « Petatis a meo confessore cui dixi. »
* Quoad quartum, respondet quod confitetur primam partent,
videlicet de patre, et matre, et loco nativitatis. De secunda parte,
negat. Et quant aux fées, elle ne scet que c'est. Et quant à son instruction,
elle a prins sa créance et esté enseignée bien et deument, comme ung bon enfant doit faire. Et de ce qui touche sa marraine,
elle s'en raporte ad ce que autrefois en a dit.
Requise de dire Credo : respond : « Demandez au confesseur à qui
je l'ay dit. » (8)
V. « ITEM, prope dictam villam de Dompremi est
quædam magna, grossa et antiqua arbor, vulgariter
dicta l'arbre charmine faée de Bourlemont, et juxta
dictam arborem est quidam fons ; circa quos conversari
dicuntur maligni spiritus, dicti Fata, gallice
faées, cum quibus utentes sortilegiis consueverunt de
nocte choreizare, circumeuntes dictos arborem et
fontem.»
Ad hunc articulum, de arbore et fonte, se refert ad
aliam responsionem super his factam ; caetera negat.
(11)
Requisita die sabbati, vicesima quarta februarii, de
arbore, etc. : respondit quod satis prope de Dompremi
est quædam arbor vocata arbor Dominarum,
quam quidem appellant l'arbre des faées, juxta quam
est quidem fons ; et audivit dici quod infirmi febribus
ex eo bibunt, et ipsamet bibit, et veniunt quæsitum
de aqua fontis hujusmodi pro sanitate habenda ;
sed nescit si inde sanentur vel non.
Item, die jovis, prima martii, interrogata si sanctæ Katharina et Margareta locutæ sunt cum ea sub arbore
: respondit se nihil de hoc scire. — Et iterato interrogata
si ad fontem dictæ Sanctæ fuerant locutæ
sibi : respondit quod sic, et ibi eas audivit ; sed quid
tunc sibi dixerunt, nescit. — Iterum ea die, interrogata
si aliquid promiserunt ei, ibi vel alibi : respondit quod
non fecerunt sibi aliquid promissum nisi de licentia
Domini nostri.
Item, die sabbati, XVII. martii, interrogata si matrina
sua quæ vidit Fata seu fatales Dominas, reputetur
sapiens mulier : respondit quod tenetur et reputatur
bona et proba mulier, et non divina seu sortilega. — Iterum
eadem die, interrogata si, ante diem hujusmodi
decimam septimam martii, credebat quod fatales Dominæ
essent maligni spiritus : respondit quod de hoc
nesciebat aliquid. — Item, ea die decima septima, interrogata
si aliquid scit de his qui errant, gallice qui vont
en l'erre, cum Fatis : respondit quod de hoc nunquam
fecit nec scivit quidquam. Bene audivit loqui quod
ibatur in die jovis; sed in hoc non credit; imo quod
est sortilegium.
VI. « ITEM, dicta Johanna solita frequentare dictos
fontem et arborem, et sæpius nocte; interdum de die,
maxime horis quibus in ecclesia celebratur divinum
officium, ut sola esset ; et choreizando circumibat fontem
et arborem prædictos ; postmodum ramis ejusdem
arboris plura serta variis herbis et floribus, propria
manu confecta, appendebat, dicendo et cantando ante
et post, certas cantiones et carmina cum certis invocationibus,
sortilegiis et aliis maleficiis; quæ quidem,
mane sequente, ibidem minime reperiebantur. »
Ad hunc articulum, die prædicta, vicesima septima
martii, respondit quod se refert ad aliam responsionem
alias per eam factam ; et cætera in articulo contenta
negat. (12)
Die sabbati, XXIIII. februarii, interrogata de arbore,
dixit quod audivit dici quod, dum infirmi possunt se
levare, vadunt ad arborera pro se spatiando ; et est
una magna arbor nominata Fagus a qua provenit le
beau may, gallice ; et solebat dicta arbor pertinere
domino Petro de Bourlemont. Item quod aliquando
ibat spatiatum cum aliis juvenculis, tempore æstivali,
et ibi faciebat serta pro Nostra Domina de Dompremi.
Item quod audivit dici a pluribus antiquis, non de suo
genere, quod Fata ibi frequentant ; et audivit etiam
dici a quadam nominata Johanna, uxore Majoris Aubery, de villa, matrina sua, quod viderat ibidem
dictas Fatales : quod si verum sit, nescit. Item dixit
quod nunquam ibidem vidit dicta Fata, quod sciat ;
et, si viderit alibi, nescit. Item dixit quod vidit apponi
frondibus dictæ arboris serta per juvenculas, et
quod ipsamet ibidem apposuit cum aliis filiabus ; et
eadem aliquando importabat, et aliquando dimittebat.
Dixit ulterius quod, postquam scivit quod debebat
venire in Franciam, paucis spatiamentis seu solatiis (13)
vacavit, et minus quam potuit ; nec scit si choreizaverit
juxta arborem postquam habuit discretionem ;
tamen antea bene potuit choreizavisse juxta arborem
cum pueris ; et ibidem plus cantavit quam choreizavit.
Præterea dixit quod est quoddam nemus, vocatum Nemus-canutum (14), ab ostio domus patris ; et ab
inde distat per dimidiam leucam. Dicit etiam quod
nescit nec audivit quod ibidem, videlicet in dicto
nemore, Fata frequentarent ; tamen bene audivit dici
a fratre suo, postquam recessit de patria sua, quod
illic dicebatur quod ipsa Johanna ceperat factum suum,
ad arborem Fatarum ; quod non fecerat, et dicto fratri
suo contrarium dicebat. Item dixit quod, quando venit
apud regem suum, aliqui petebant ab ea si in ipsa
patria sua erat aliquod nemus vocatum Nemus-canutum,
quia erant prophetiæ quæ dicebant quod de versus
Nemus-canutum, debebat venire quædam puella
quæ debebat facere mirabilia ; sed in hoc non adhibet
fidem.
VII. « ITEM, dicta Johanna aliquando consuevit portare
mandragoram in sinu suo, sperans, per medium
illius, habere prosperam fortunam in divitiis et rebus
temporalibus ; asserens hujusmodi mandragoram talem
habere vigorem et effectum. »
Ad hunc articulum, de mandragora, negat omnino. (15)
Interrogata, die jovis, prima martii, quid fecit de sua
mandragora : respondit quod nunquam habuit, sed
quod audivit dici unam esse juxta villam suam, nec
unquam vidit aliquam. Item audivit dici quod est res
periculosa et mala ad custodiendum ; quam nescit de
quo serviat. — Interrogata de loco in quo est illa de qua audivit loqui : respondit se audivisse quod est in
terra, juxta arborem, sed nescit locum ; sed audivit
dici quod supra locum illum, est quædam arbor quæ
dicitur corylus. — Interrogata de quo servit hujusmodi
mandragora : respondit se audivisse dici quod facit
venire argentum ; sed in hoc non credit, et de hoc
voces suæ nunquam ei dixerunt quidquam.
VIII. « ITEM dicta Johanna, circa vicesimum annum ætatis ejus, propria voluntate et absque licentia dictorum
patris et matris, transivit ad villam de Novocastro
in Lothoringia, et ibidem servivit per aliqua
tempora cuidam mulieri hospitae, nuncupatæ La
Rousse, ubi morantur continue juvenes plures mulieres
incontinentes, et etiam hospitantur ut plurimum
gentes guerræ. In quo hospitio dicta Johanna sic
commorans, aliquando stabat cum dictis mulieribus,
aliquando ducebat oves ad campos, et equos aliquando
ducebat ad aquatum et ad prata et pasturas ; et ibi
didicit usum equitandi, et habere notitiam armorum. »
Ad hunc articulum, respondet Johanna quod se
refert ad illa quæ super hoc alias respondit ; cætera
negat. (15)
Die jovis, XXII. februarii, confessa fuit quod, propter
Burgundos, recessit a domo patris, et ivit ad villam
quæ dicitur Novumcastrum, penes quamdam dictam La Rousse, et ibi stetit quasi per XV dies, vacando
erga negotia domus ; nec ibat ad campos.
Item, die sabbati, XXIIII. dicti mensis, interrogata si
ducebat greges ad campos : dixit se super hoc respondisse. Et ultra hoc dixit quod, postquam fuit adulta
et habuit discretionem, communiter non custodiebat
bestias, sed bene juvabat ad eas conducendum ad prata
et unum castrum dictum insula, propter metum gentium
armorum. Sed si in juvenili ætate sua, custodierit
bestias vel non, non recordatur.
IX. « ITEM, dicta Johanna exsistens in dicto servitio,
traxit in causam, coram Officiali Tullensi, causa matrimonii,
quemdam juvenem in prosecutione causæ,
pluries eundo ad dictam civitatem Tullensem et exponendo,
occasione hujusmodi, quasi omnia quæ habebat.
Qui quidem juvenis sciens eam conversatam esse
cum dictis mulieribus, renuens eam desponsare, decessit,
pendente causa. Ex quo dicta Johanna, ex impatientia,
recessit a dicto servitio. »
Ad hunc articulum, de causa matrimoniali, respondet
Johanna quod super hoc alias respondit, et se refert
ad ejus responsionem ; cætera negat. (15)
Die lunæ, XII. martii, interrogata quid movit eam
facere citari quemdam hominem ad villam Tullensem,
in causa matrimonii : respondit quod non fecit eum
citari, sed ipse fuit qui eam citari fecit ; et ibi juravit,
coram judice, dicere veritatem ; et finaliter juravit
quod non fecerat illi homini aliquod promissum. Dicit
etiam quod voces suæ assecuraverunt eam de lucrando
processum suum.
X. « ITEM, post recessum a dicto servitio de La Rousse,
dicta Johanna dicens se habuisse et habere continue a quinque annis visiones et apparitiones sancti Michaelis
et sanctarum Katharinæ et Margartæ, et signanter
tunc per eos sibi ex parte Dei revelatum fuisse quod
levaret obsidionem Aurelianensem et quod faceret coronari
Karolum, quem dicit regem suum, et expelleret
omnes adversarios suos a regno Franciæ : invitis
patre et matre atque contradicentibus, recessit ab eis,
et proprio motu ac sponte, ivit ad Robertum de Baudricourt,
capitaneum villæ de Vaucoulour, ibidem
tunc exsistentem, communicatum eidem Roberto,
prout etiam per dictos sanctos Michaelem, Margaretam
et Katharinam fuerat sibi præceptum, visiones
et revelationes ipsi Johannæ ex parte Dei factas, ut
dicit ; requirendo prædictum Robertum de adinveniendo
modum per quem prædicta sibi revelata adimpleret.
A quo quidem Roberto bina vice repuisa, et
reversa ad domum, iterato, per revelationem jussa redire,
ipsa tertia vice admissa est per dictum Robertum,
et recepta. »
Ad hunc articulum, respondet quod se refert ad ea
quæ super hoc alias respondit. (15)
Die jovis, XXII. februarii, confessa fuit quod, dum
erat ætatis XIII annorum, habuit vocem seu revelationem
a Domino nostro, pro juvando eam ad se gubernandum
; et prima vice habuit magnum timorem,
et fuit hora quasi meridiei, tempore æstivali ; et erat
in horto patris sui, et tunc erat jejuna, nec præcedente
die jejunaverat. Quam vocem audivit a latere dextro,
versus ecclesiam ; et raro eam audit sine claritate, quæ
est ab eodem latere unde venit vox ; et sæpe est magna
 suite p.222/513
Source : Edition Jules Renouard et Cie - 1841
Nota : publication sans aucune garantie d'exactitude parfaite avec le texte original.
Notes :
1 Ce Jean Tiphaine a déposé comme témoin dans le procès d'absolution, où
il est qualifié de maître ès-arts, docteur en médecine et chanoine de la Sainte-
Chapelle de Paris. Il avait été autrefois chapelain du château de Caen (RYMER,
t. X, p. 53). Sommé de s'adjoindre au tribunal, il excipa en vain de la spécialité
de ses études qui le rendait peu compétent de la matière. Force lui fut de
céder à une seconde injonction.
2 Guillaume de la Chambre, licencié en médecine, évoqué de Paris comme
son confrère Jean Tiphaine, témoin dans le procès d'absolution.
3 William Brolbster et John de Hampton, prêtres anglais.
4 Manuscrit de D'Urfé, fol. 26, v°.
5 Voyez la suite ci-après, p. 198.
6 Cette délibération ne se trouve que dans le manuscrit de D'Urfé.
7 Le reste est absolument conforme à la rédaction définitive.
8 Manuscrit de D'Urfé, fol. 27, v°.
9 XXVIII. martii.
10 Andelot appartient aujourd'hui au département de la Haute-Marne et
confine celui des Vosges. Monteclaire est une colline qui s'élève au-dessus
d'Andelot, et dont le sommet était autrefois couronné d'un château où se tenaient
, au XVe siècle, les assises de la prévôté.
11 La réponse consignée sur la minute de G. Manchon, est identiquement
la même.
12 Ce sont les termes même de la minute du greffier.
13 En français soulas.
14 Il y a ici équivoque. L'accusée a dit dans l'interrogatoire du 24 février,
que le bois qu'on voyait de la porte de sa maison s'appelait, non pas le Bois-chenu,
mais le Bois-chesnu, Quercosum nemus. Voyez ci-dessus, p. 68.
15 De même dans la minute de Guillaume Manchon.
|
