 |
La sybilla francica |
 |
uel est ce clerc de Spire dont parlent à l'envi les histoires de Jeanne ?
L'on ignore jusqu'à son nom. Il a fait un double travail sur l'héroïne; le
premier doit être du mois de juin ou de juillet, puisque la fin du second
est datée du 17 septembre 1429.
Ce second rouleau, comme il l'appelle, rotulus, est soumis au vénérable
seigneur et protecteur, maître Pierre Grembach, custode de l'église extra
muros de Saint-Germain de Spire, vicaire-général de vénérable père en
Dieu et seigneur Raban, évêque de la même ville.
Sybilla Francica, la prophétesse française est le titre du double mémoire; c'est dire que l'auteur envisage surtout dans la Pucelle le don de
prédire l'avenir et de pénétrer des secrets inconnus aux autres hommes. Il avoue que l'on ne trouvera pas dans son œuvre le parfum cicéronien
et il n'a que trop raison. Le parfum n'existe ni dans le choix des mots,
souvent impropres jusqu'à être inintelligibles, ni dans la construction de
la phrase surchargée d'incises étrangères à l'idée principale, ni dans l'ensemble
de la composition, vrai fatras où l'auteur accumule tout ce qu'il
sait ou croit savoir, la Bible, l'astrologie, le droit canon, les lois civiles,
l'histoire et les anecdotes personnelles.
C'est une composition informe, telle qu'on en trouve dans tous les
genres de littérature, même dans la scolastique. De tous les mémoires composés sur la merveilleuse jeune fille, c'est incontestablement le plus
défectueux. Serait-ce pour cela qu'il est le plus souvent et parfois le seul
cité ?
Je n'entreprendrai pas l'analyse de ces incohérences accrues encore par
les fautes des copistes, dit Quicherat. J'extrais du fouillis ce qui me
parait offrir quelque intérêt.
Commentaires sur ce mémoire du clerc de Spire

SIBYLLA FRANCICA.
DISSERTATIONS DUN CLERC ALLEMAND DU DIOCÈSE DE SPIRE.
JUILLET — SEPTEMBRE 1429.
ROTULUS I.
Sacerdotes honore Deorum et Angelorum contemplatione
recommendantur (ut in can. B. Gregorii
caus. xi, q. 1, « Sacerdotibus »), quoniam quidem
divina sapientia præditi, crebrisque Angelorum visionibus
confortantur. Unde norunt mysteria mirabilium
Dei inlerpretari, dispositionem quoque humanarum
rerum ex alta virtule revelare, quibus status
labentis hujus sæculi vehitur et gubernatur. Profecto
liquet, quæ Deus operatur mirifice in-terris, hæc ipsa
manifesta voluit esse suis electis, quos in sortem suæ
hæreditatis posuit, quibusque thesauros sapientiæ et
scientiæ cæteris dispensanda commendavit.
Exorto nuper rumore, aures audientium qui titillat,
de quadam sibylla in regno Franciæ, quæ exorsa est
prophetari, fama rutilante fulgida, bonæ odore opinionis
omnium respersa, vita, moribus et conversatione
spectabilis ; quam vulgus sanctitate dicit fulgere,
doctam quoque ad bella, et præliorum eventuum
præsciam : unde stupore admirans de insolito, a clero
requirit fidem, quocumque sub colore, quidve de
eodem sit sentiendum ; veluti mihi accidit quatuor diebus nondum elapsis, exercitu quodam Domini N. de obsidione civitatis N. (1) revertente et veniente, quæstionem talis modi impulsabat. Occulte autem patulo
solutionem dedi, qua suspensos quærentium dereliqui
animos. Attamen rotunda ora clausi quærentium,
objecta materiarum tandem sub silentio
transeuntes, ita quod quærendi strepitum peramplius nusquam suscitarunt.
Revolvi denique in animo materiam stuporum hujuscemodi
rei raræ et insolitæ ; quantum ex ingenii mei
parvitate potui, ambiguum amputare curavi : unde
quidem clerus solvere possit vulgo quærenti dubium ;
sentiat et vulgus, quod sapientia et divinorum scientia
clero sunt ab alto commissa ; et quæ Deus circa ista
inferiora fieri excogitavit, per clerum revelari et interpretari
voluit, qui novit sensum Domini ipso revelante,
et consiliarius ejus fuit prædestinatus ante mundi
constitutionem per Christum Jesum, qui est sacerdos
in æternum ; in quo participamus naturæ divinitatis, et
facti sumus hæredes regni coelorum ; qui omnia quæ
audivit e patre, nota fecit ; quibus ad sacrificandum
seipsum hostiam salutis in odorem suavitatis præcepit
et constituit offerri in altaris sacramento, mysterium
pacis et unitatis nostræ in mensa propositionis consecrando,
ut De consecratione, dist. II, can. « Quia passus». Ast quia rudis sum et indoctus, arundinem
meam ad simplicia deflexi, quatenus et idiota, qui non
cognovit litteraturam, introire valeat potentias Domini, et ejus mirifica magnalia interpretari ; et prophetas in Israel esse, et germen eorum non deficere, donec qui sedet in throno nova fecerit omnia, scire valeat et non ignoret.
Sibyllam esse in regno Franciæ non dubito. Nam
apud Græcos omnis fæmina quæ divinam mentem interpretatur hominibus, sibylla vocatur, quod nomen ex officio, et non ex proprietate vocabuli est ; sicut
propheta in marium sexu. Hieronymus, eximius doctorum,
qui Græcam, Hebraicam, Chaldaicam, Ægyptiam
et Latinam linguas novit, ut refert de ipso Augustinus, ac si in eis foret natus et nutritus, meminit se legisse decem sibyllas :
I° Persicam de Persis natam, quæ et tempore Cyri
regis Persarum primi, qui triginta annis regnavit, gubernacula
autem regni suscepit anno a creatione mundi
ter millesimo quadringentesimo septuagesimo tertio,
de quo Regnorum multa tractat Historia, et filio ejus
Cambyse, Dario, Xerxe ejusdem filio, qui laxavit captivitatem
Judæorum juxta Hieremiæ vaticinium, cum
quo hæc Sibylla Deorum propitiationem protestabatur
in gentem Judaeorum. De quibus IV. Regum, in
Esdra et Neemia revolvatis historias, quas brevitatis
causa dimittam, isto duntaxat considerato, quod
regnum Judæorum hæc Sibylla vaticinio demonstrabat
recuperandum, veluti Sibylla nostra de domo
Franciæ idem fertur prophetari.
II° Libycam a Libya dictam, prope Cretam et Siciliam
quæ sunt septentrionalia Africæ ; cujus præsagium
de mira Verbi incarnati nativitate exstitil, depromens
homines iliis temporibus naturæ Deorum communicari.
Ut quia Apostoli et hi, qui in primitiva Ecclesia fervebant caritate nimia, semper gladium exspectantes,
mortuos suscitabant et triumphum bellorum prævidebant,
ut in Legenda de SS. Simone et Juda Apostolis
; sic et nostra sibylla, in nobili regno Franciæ,
prælia in salutem Francigenarum dicitur dirigere contra ipsius regni occupatores et invasores.
III° Delphicam in templo Delphici Apollinis genitam,
quæ ante Trojana bella vaticinata est, cujus plurimos
versus operi suo Homerus Græcorum potissimus inseruit Poeta (ut in Inst. De jure naturali gentium, § 4) , sicut apud Latinos Virgilius dicitur. Ad nostrum propositum. Destructa Troja coepit plantari Roma, uti dicunt Orosius et Gilbertus (2) in suis chronicis. Pari
modo, expulsis Anglicis, recuperabitur Parisius, et
Francorum stabilietur regnum in manu Delphini,
principis illustrissimi de domo Franciæ primogeniti.
IV° Herophilam in Babylone natam, cujus carmina
sunt inventa in Erythræa insula ; quæ celebrior et
nobilior cæteris proclamatur, eo quod manifestissime
de Christo scripsit, et regni Judæorum destructione ;
quæ etiam fertur fuisse tempore Achaz et Ezechiæ
Regum Juda, anno a mundi exordio ter millesimo ducentesimo
quinquagesimo tertio (de quibus IV. Regum
capp. 17 et 18). Concors nostra sibylla de Delphino
Francorum rege, multa re gesta partim, partim aliqua in futurum exspectanda, tanquam vates fidelissima in rerum eventibus significavit.
V° Samiam ab insula dictam, de qua dicit Beda lib. De temporibus, cap. 33, quod longissimus ibidem dies habet æquinoctiales horas quatuordecim et tertias
duas unius horæ ; et gnomi viginti unius pedum respondent
umbræ quindecim pedum. Prognosticavit
unum regem universæ terræ ; nostra vero sibylla,
unum regem in regno Franciæ, sine Anglorum schismate.
VI° Amalthæam, quæ novem libros obtulit Tarquinio
Prisco, in quibus erant Romanorum decreta
conscripta. Ipsa etiam Cumæa est dicta. de qua Virgilius :
Ultima jam venit Cumcei carminis cetas
et rursus Lucanus, lib. V, fol. 3, post principium
de Punico bello :
Talis in Enboico vates Cumana recessu,
Indignata suum multis servire furorem
Gentibus, ex tanta fatorum strage superba ;
ubi lustrantur civilia et punica bella sacratissimi Pompeii,
quem Mars progenitor Romuli dicavit urbi (3),
qui et regna subjugavit. Ejus tamen sepulchrum adhuc
cernitur in Sicilia, quæ Romanæ Ecclesiæ dignoscitur
fore subjecta, ut in Clem. « Pastoralis » De sententia
et re judicata ; et etiam lib. VI. cap. « Ad Apostolicæ», etc. Sic necesse est ut nostra sibylla Delphino
in Regem Francorum coronato, dabit informationes et
sana consilia, per quæ ipsum regnum conservabitur,
gubernabitur et prosperabit. Expleto tempore sui vaticinii
exibit regnum, et Deo serviet in humiliato spiritu. Celebrior namque erit ejus memoria in morte
quam in vita.
VII° Hellespontiacam in agro Trojano natam, quæ
scribitur tempore Solonis fuisse, qui cum Dracone, ut
dicit institutio Justiniana, primum jus Atheniensibus
edidit civile ; et viginti quatuor litteris in canna mandavit
uti in scribendo, anno post mundi creationem
ter millesimo sexcentesimo decimo octavo ; quibus
Aristoteles Nicomachi filius erat auditor Platonis, decimum
et octavum annum agens suæ ætatis, tempore
Assueri de semine Medorum occupantis regnum Chaldæorum,
ut parlim refert historia Esther, quæ eo tempore
fuit completa. Ad propositum nostrum. Sibylla
Franciæ faciet parlamentum Parisius solemniter tractari
et teneri pro justitia unicuique ministranda ; leges
quoque Solonis in villa Parisius ardentius observari, et
litteras tam divinarum quam rerum humanarum, doctrina
et scientia venerabilium et egregiorum doctorum
et magistrorum, publice atque continuanter edoceri et
prædicari, etc.
Longum et dispendiosum esset proprietates sibyllarum
omnium nostræ sibyllæ applicare, de quibus,
videlicet Phrygia, Tiburtina, et Albumæa, ad præsens
supersedeo causa brevitatis et tædio laboris : quum utique
ex jam positis potest quilibet sanse mentis intelligere
quia nostra virguncula sibyllæ nomen convenienter
sortitur. Et non immerito juxta statum hominum
et temporum qualitates Deus varie ac diversimode sua
miracula in mundo operatur per sexum debilem et
muliebrem, atque occulta revelat, quatenus hoc intuitu
principes et dorainatores terræ sentiant supra se
divinam potentiam, in arcu et gladiis non sperando; sicuti in retroactis temporibus legitur actum de Debbora Judicum cap. V., Judith et Esther, ubi manu
foeminea facta est victoria virtute divina. Nempe
exinde Deus magis glorificatur, quam si in decem millium
millibus populum suum libertati restituisset.
Quanto enim persona infirmior, tanto contra fortiorem
triumphus gloriosior.
Efferor equidem ad Anglorum gentis ferocitatem,
quæ in hasta, gladio et arcu docta est ad bella. Quippe
regnum Franciæ subegit sibi sub tributo. Videat tamen
quo jure id facere potuerit, quum alias rex Anglorum
feudatarius investitus regis Francorum exstitit, ut De judiciis cap. « Novit » ; quales ergo fecerit hostendicias
juxta constitutionem Friderici et Conradi inclitæ
memoriæ (in lib. III. De Feudis, tit. In quibus vasallus
tenetur domino), « Imperialem firmiter » ; item
lib. III. De poenis violatoe pacis, ex constitutione supradictorum « Hac edictali », etc. Non ergo immerito
uti alienigena expellitur, qui contra imperatorum
sanctissimas leges dolo mercatur. Pia Gallorum Francia
multos doctores profundissimos generavit in Dei Ecclesia.
Ferox Anglia quam plurimos atrociter mulctavit,
quos ad coeli misit palatia per sævissima supplicia.
Quae enim proprium sanguinem non erubuit fundere
(ut Ex. De homicidio) sicut dignum, alienum non
negligit grassari. Hæc, inquam, ex terræ nascentibus
dulciter alitur ; ista vero ex maritimis fluctibus fervore
maris ad instar concussa, aliorum bonis utitur. Insulares
maris, veluti Anglici, Britannici, Scoti et Thylenses,
qui novissimi omnium, apud quos, ut refert
Plinius, mare congelatum habetur, ferarum ferocitate
exercitantur. Quare crudeliores sunt cæteris nationibus ad sæviendum non solum in hostes, verum etiam quandoque
in propinquos et amicos ; qui, ut narrant Horatius
et Juvenalis, brumali tempore noctes habent in
longum continuatas sine die decem et octo dierum,
sine diei vicissitudine. Nox utique a nocendo dicitur.
Quare iste populus ad nocendum promptus, quem ad
ignominiam confusionis Dominus in manu Puellae
nostræ sibyllæ subito reduxit.
Varro refert multas sibyllas, per quas salus regnis,
pax terris, unitas patriæ restituta commemorantur.
Nam in Rheni partibus Hildegardis (4), cujus vaticinia
et sepultura in Pingwia (5) narrantur, de quibus incolæ
terræ multorum usque hodie futurorum aspiciunt
eventus. Insuper et Norweyæ regno Brigitta, spectabilis
genere et prosapia, quæ obdormivit in Domino
in crastino Mariafi Magdalenæ anno Domini
M CCC LXXII (6), quanta fuerit sibylla et prophetissa, attestantur octo ipsius libri coelestium revelationum,
in quibus multifaria vidit de statu Ecclesiæ futuro,
præsertim in quarto, ubi loquitur de glomeratione
filorum, et de auro ductili in comparatione ad Urbanum
VI. Verisimiliter in Epistola ad Gregorium XI.
quam de Roma misit Avinionem, prælibata Brigitta
de regno Sueciæ nata, in qua evidenter exponit de
modo assumptionis beatæ ad regimen universalis Ecclesiæ,
jucunditalem sui animi, cum quorumdam occultorum
mysteriorum insertione ; quara nuper Bonifacius
IX. catalogo Sanctorum aggregavit. Quæ quidem
omnia et singula per eamdem [prænuntiata] aut jam
præteriere, juxta prophetiæ præconium, aut secura
fide exspectantur in futurum fienda sine formidine ad
oppositum.
Quæ autem tantarum rerum gestarum et stupendarum
ratio et causæ nunquam consuetarum fieri, plus
solet (7) admirari. Ab olim namque temporum Deus in
prophetis prædicabatur mirabilis. Et hi quasi naturali
jure videbantur auctoritatem habere prophetandi,
quia propheta nascebatur de prophetæ lumbis, ut
Osee de Beeri, et Johel de Phatuel, etc. semine processerunt,
non tamen obstante, quod lumen prophetiæ
excellentius sit lumine rationis naturalis. Spiritu
enim divino tacti nunc movebantur ad apprehendendum,
nunc ad loquendum, nunc aliquid faciendum,
vel ad omnia tria simul, juxta boni magnitudinem
quod per eos dare voluit Deus, aut mali poenam ultione
temporali emendare præordinavit. Populus deinceps ita fastidiosus factus fuit in prophetarum annuntiatione,
ita quod neque ad bonum profecit, nec
a malo cessare curavit. Ac etiam hi quandoque in spiritu
vehementi conturbati vindictam intulerunt, ut IV.
Reg. cap. 4, de Elia et duobus quinquagenariis.
Similiter de eodem, III. Reg. cap. 18. Eodem modo de
Elisæo et pueris sibi illudentibus, quos numero quadraginta
duos occiderunt duo ursi de saltu venientes,
ut IV. Reg. cap. 2 circa fin. Et amplius quandoque
commovebantur contra Dominum eos mittentem, in
spiritu turbati, ut patet de filio viduæ Amati nomine,
quem Elias suscitavit ; qui sedens sub hedera, prophetiam
comminatoriam contra Assyrios Ninivitas non
videns completam, irascebatur contra et adversus Dominum,
ut Josue ult. cap.
Nunc vero, tempore gratiæ, hujuscemodi dona
Dominus Deus decrevit revelare in genus humanum
per sexum muliebrem, qui mollis est, et compatiens,
et super afflictos pia gestans viscera ; quatenus
pietate admoniti, potius deflectamur in bonum,
recedendo a malo, zelo caritatis ex pietate, quam verberibus
castigationis ex timoris terrore. Nobile, inquam,
hoc regnum Franciae ruinam passum est ex
superfluitate vitæ et abundantia panis, propter unius
mulieris speciem (8). Ut autem ordo reparationis ex merito respondeat prævaricationi ex delicto, per
personam sexu fragilem, vita autem humilem et Deo
devotam, expedit reparari per virginem, quod desertum fuerat per mulierem. Francia enim fastu tumoris,
se potentia et armis extulit super omnia christianorum
regna ; patrias convicinas ad pacem terruit, ut leo ; et
quando fremuit, terras invasit et devastavit ; confidens
nimium de sapientia aliorum consiliorum, uti Achitophel
; et divitiis, uti Baruch cap. 3, exaltando se
ad sidera ; nunc vero prosti ata in terra, propria potentia
et armorum fortitudine non valens resurgere.
Ut ergo Deum timeat, et pacis satorem clarius agnoscat
in omnibus viribus rationabilis creaturæ, relevare
Deus disposuit quod ex se surgere non potuit, quum ad
ima penitus corruit et declinavit.
Sentio virgunculam in Francia sibyllam. Nam apprehensione
instinctus, revelatione spiritus quoad visionem,
consilii persuasione, et facti determinationem
propria persona rebus agendis et actis fines imponit, ut
dicit B. Thomas in Secunda secundæ, cap, LXXIII, q. 9,
art. ult. Et deinceps ipsa adhuc semper fuit intenta et
agitata prophetiæ spiritu prædestinationis, quam necesse
est omnibus modis evenire. Sed quum inceperit
visionem comminantis exponere prophetiæ, etsi poenitentia
populi extunc, contra quem terrores divinos
et ultiones justitiæ denuntiaverit, non sortietur effectum
præoptatum et finem anhelatum (nam spiritus Domini
perfectius corda prophetarum tangit, et mentes
illuminat, ut IV. Reg. cap. 20) ; verisimile erit quod
apud vulgum divinationis auctoritatem atque credulitatem
non plene obtinebit, quanquam vera sit
sibylla, sicut ejus vita et actus contestantur. Frequenter
enim purgat et lustrat conscientiam per puram
confessionem, et roborantur in virtute spiritus sapientiæ
in Eucharistide perceptione, conversatione humilis, modesta, et bonis consentiens, rapinam pauperum
valde detestatur, pupillorum orphanorumque
depressionem. Quare honoris statum in Francia obtinet
pro tanto tempore, quo visiones promissionis
prophetiæ revelat. Gallicana autem natio calliditate
floret. Plus enim æstiva est quam Allemannica. Hæc autem fortior, quia uberior sanguine ; ideo non metuit
ex tanto vulnera, ut dicit Vegetius De re militari, lib.
I. cap. 2. Idcirco violenti præsumptione moveor
exasperando, quod, quum declinaverit modum prædestinationis
prophetandi et promissionis, jugum Domini
abjiciet, neque vocem prophetæ audiet, sibyllam in
exsilium deportabit, et tandem cum gente Judæorum
malum in die furoris Domini sibi thesaurizabit, ut
patet ex canone Bibliæ in multis historiarum passibus. Quo autem genere visionis innitatur prædicta sibylla,
vulgus non cessat petere. Plus anno revoluto per
quemdam Francigenam, ordinis Norbertinensis sive
Præmonstratensium, Laudayam (9) venientem cum
duobus equis veluti romipetam, fui partim edoctus.
Nam et ipsa nocte astra coeli contemplatur, et sidera
metitur. Puto tamen quod visus ejus plus sit contra
septentrionem, et quod inde notavit sidera Coronae
novem stellarum, tres ipsius splendidiores, puta regem
Angliæ, duces Burgundiæ et Aurelianum, quem
Delphinus suo habet sub imperio : Herculem stantem
genuflectentem, in capite et utroque humero stellam
splendidam habentem, ropulum (10) in dextera, pellem leonis in sinistra. Diligenter conspexit leonem de Anglia
ropulo Herculis conterendum, et ipsius potentiam
humiliandam ; Cassiopeam in tredecim suis stellis in
sede quiescentem, quarum prima splendida in capite,
dummodo filia regis Franciæ copulata exstitit
matrimonialiter Heinrico regi Angliæ ; altera magna
et splendida in umbilico sita, quoniam ex semine regis
Angliæ genuit Heinricum, regem Angliæ, adhuc in
puerili constitutum ætate, qui et dominus erit maris,
postquam regna Daciæ, Sueciæ et Norweyæ leonibus
Anglicis subjugaverit. Sed Andromedam, reginam
Franciæ revelavit, quæ viginti stellarum sidere gloriatur
: in capite quippe splendidam ; nam primogenitus
Delphini rutilantior erit cæteris (11). Utraque denique
manus Andromedæ plena justitia et veritate ;
gressus ejus super Leonem et Draconem.
Et hoc quoad primum genus visionis. Plura de eodem
posuissemus, utpote de Bellerophonte, Helice et Phoenice,
quæ et etiam sidera appellantur. Similiter et de
astris, ut Orione, Boote et Hyade, quæ vernali tempore
plus apparent, atque eorumdem significationes et
ostensiones ; quæ prætermisi brevitatis causa, et tædii
laboris, atque modici fructus. Equidem hæc res in labore
constituitur, qui ut plurimum contemnitur.
Stella dicitur a stando, quia fixa est orbi. Sidera stellis
plurimis sunt facta, ut Hyades et Pleiades, per quæ
anni tempora discernuntur. Unde Ovidius :
Ut sumus in Ponto ter frigore constitit Ister,
Quattuor aulumnos Pleias orta facit.
Ponit poeta partem pro toto, vel autumnum pro
anno, synecdochica locutione, etc. Astra sunt stellæ
grandes, uti Orion, Bootes, Arcturus in præcordiis
Boetis, et Arctophylax, qui et custos planetarum
dicitur, etc.
Ecce posui discretionem propter plus sapere de materia
objecta. De militiis namque coeli pulchrum est
loqui, quoniam sermo scintillat in auribus audientium
; sed labor egregius, nam divinus ; deorum enim
particeps naturse astrologus reputatur. Nolo tamen
hanc nostram sibyllam inter planetarios fore connumerandam,
quos Ecclesia improbavit, ut caus. XXVI. qq. 2 et 3. per totum ; sed imaginario genere, semoto
dubio, non excluditur : quando somno plerumque
educta, aut voce de coelo prolapsa, aut accepta parabola,
corporaliter videndo res et ipsarum varietates,
ex quibus elicit quis futurus prælii aut belli erit
eventus ; intuitu vero mentis, ita quod sæpe in ecstasi
videtur posita per maximum, ut sic revelationibus
suis veritatem ministrando. Nam non dubito quin
quandoque, jejuno stomacho, per diem naturalem consideret
ponderetque rerum exitus et optimos fines,
solitariam sectans quandoque vitam, ne, quod dono
divino quæritur, conversatione humana perdatur.
Nam Parmenides philosophus in rupe Ægyptiaca
quindecim annis sedit, ut sapientiæ naturalium rerum
vacare posset, ab hominibus sequestratus.
Adhuc vulgus vacillat admiratione suspensus, unde
hoc accidat, quod sibylla nostra non prophetizet de
aliis regnis aut terris, provinciis vel ducatibus, etc.
Responsionem aures mulcentem leviler dabo. Studiosus
inquisitor debet contemplari Magistrum Scholasticæ historiæ de correspondentia librorum Regum,
capite decimo tertio, de Isaia propheta, nato de semine
regio, qui captivitatem Babylonicam sub quatuor regibus
prophetavit. Similiter Jeremias anno decimo
tertio regni Josiæ exorsus est prophetare usque ad
tertium annum Joachim regis Judææ, quo captivitas
est facta. Ezechiel autem et Daniel sub quatuor regibus
Chaldaeorum, Nabuchodonosor, Balthazar, Dario,
Cyro. Hi quatuor majores propheta ? nihil amplius
respiciebant, nisi solum reges Judoeorum, captivitatem
et eorumdem liberationem. Modicum fuit eis cura
de regnis Chaldaeorum, Assyriorum, Medorum et
Persarum, etc. Tandem prophetæ duodecim minores
solum super his, ad quæ missi fuerant, prophetabant.
Quidam super regno Judææ, hoc est, duarum tribuum
; quidam super Chaldæorum regno ; quidam
Medorum ; quidam Assyriorum, singuli sigillatim prophelabant,
et non singuli ad singula. Ita et pari passu
nostra sibylla solum respicit regnum nobile Franciæ,
et non cætera. Audivi tamen relationem cujusdam,
qui hoc ipsum fama intellexit ulteriori, sibyllam Franciæ
testimonium fidele de quadam alia sibylla Romæ
commorante, quam corporali visu nusquam est contemplata,
evidenter dedisse, per quam Bohemiæ regnum
foret recuperandum. Ecce res insolita ; quare
admiratione digna. Quid autem placet, nisi ac si diceret
pro regno Franciæ duntaxat se fore rnissam, sed
pro alio regno aliam esse missuram ? Ut autem refert
Magisterin historiis, Epiphanius, Cypri episcopus, in
spiritu meruit prophetarum secreta scire, ut quia
mundus carne et plenus fide. Non ergo mireris sibyllam
Franciæ, aliam venturam pro altero regno nominare, locum habitationis et personæ dispositionem
describere : nam virgo Domini est ; cogitat quæ placeant
Deo. Ut sit casta mente, spiritu et corpore immaculata,
intellectus utique propheticus lumine divino
confortatus, transgreditur visionem corporalem
et intellectualem naturalem. Visus enim corporalis
stat ad superficiem visi corporis, et ultra non progreditur.
Sed intellectus naturali cognitione constat ad
illud quod ex sensibilibus potest cognosci, ut etiam
ultra progrediatur. Eapropter non una et eadem visione
omnes prophetæ videbant. Quidam enim denuntiarunt
Judæorum futuram excæcationem ; quidam
gentium illuminationem ; quidam Judæorum finalem
conversionem. Quæ omnia brevi sermone Apostolus Ad Romanos XI cap. commemorat, dicens : « Cæcitas ex parte contigit in Israel », ecce primum ; « ut plenitudo gentium intraret » , ecce secundum ; « et ut omnis Israel salvus fieret », ecce tertium. Quod
erit in consummatione sæculi, et circa finem mundi,
quum fiet unum ovile, hoc est, unitas Ecclesiæ in
se omnium nationum collecta sub unius fidei disciplina
; et unus pastor, qui animam suam posuit pro
ovibus suis, quas per aspersionera sui sanguinis in
vellenbus insignivit, quas ad fontes vitæ et pascua virentia
perducet ; qui Deus et homo natus de Virgine,
vivit et regnat in sæcula sæculorum, amen.
Quamvis stylus Tullianicam non redolet eloquentiam,
sed inculto sermone has veritates depinxi, et
manus insuper arundine tædiosa, non tamen ex illo
minus fructuosa. Qui granum paleatum ecorticaverit,
ipsius dulcedinis foecunditatem medullitus inveniet. Fatidicorum et mathematicorum, qui in explorandis
hominum genituris ad atomum usque pervenire
contendunt, considerationes, necnon coelorum astrorumque
influentias, et sermones de messe regis
Francorum et pacis et guerræ, qui velit speculari lugubres
noctes laborando, deveniet ad præmissorum
omnium evidentem experientiam, quæ rerum rectrix
est et magistra efficacissima. Sed quum sim Christicola,
non est mihi de talibus ulla cura ; sed quæ dicta sunt,
ad præsens sufficiant.
Explicit rotulus primus de Sibylla Francica.

ROTULUS II.
« Deus illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum » (ut De hæreticis, cap. « Cum ex injuncto ») ; et quæ dicta sunt in tenebris in lucem « producentur ; quoniam nihil opertum, quod non reveletur, et occultum quod non sciatur. » Ante omnia
supplico attentius, ne mihi sitis summi exactores, sed
sustinete modicum quid insipientiæ meæ ; supportate
me in caritate. Quæ enira scribo, ecce coram Deo, qui
conscientiæ mundæ est testis, quæ magisterium honorat
et respublicas facit fore beatas (ut De consolatione
philosophiæ, lib. I, prosa 4, post princip.),
testor non esse ficta. Pergo solum inter tot veritatem
inquirere, et in suspenso dubio semitam eligere tutiorem
(ut De homicidio, cap. « Ad audientiam »),
utpote de sibylla regni et dominii Franciæ, de qua
nuper aliqua in rotulo persuasi, quem vestræ reverentiæ
transmisi. Nunc autem quia contraria prioribus
videor fabulari, ob id peto non maledici, tanquam
qui terram duabus viis ingreditur, nominatur ex legis
testimonio maledictus, ut De apostatis, cap. « Quidam. »
Fabulando nuper consedi, nona die mensis septembris,
cuidam doctori juris, de nocte, in quodam castro,
circa focum in collatione. Qui et inter cætera
retulit se noviter venisse per mare de regno Angliæ et proprio motu coepit de sibylla Franciæ famare,
quodque apud plurimos ejus facta detestarentur, et
non immerito. Nam revolvendo libros Testamentorum veteris et novi, nusquam legitur licere mulierem in
habitu virili, et præsertim in armis militare. Quare
argumentum sapientum esset contra eamdem, quia non
bono spiritu ducta, talismodi attentaret et prosequeretur
: sed qui imo fortius, fide multorum, magicis
artibus et diabolicis suggestionibus talismodi mira
hinc inde operaretur, etc.
Ad quæ respondi, licet insufficiens :
— Contestor lege prohibitum (ut in Deuter. XXII.
cap.) mulierem non decere habitum virilem deferre,
nec vice versa, ne ritus gentilium consuetudinibus fidelium
approbaretur. Nam mulieres gentiles, ut sacratas Martis ædes libamentis suis consecrarent, arma portabant
et virorum induviis vestiebantur ; ac contra viri
colo et fusis intendebant ob Veneris, deæ sacratæ
amori, honorem. Nempe opera rei illicitæ, ut sic
exhibita vitioque notata, prorsus est punienda ; tum
quia cultus exterior conditioni personæ, secundum
communem consuetudinem, competere debet. Attaraen,
ut dicit B. Thomas in Summa, q. LXIX, art. 2 ,
sine peccato hoc potest fieri ex necessitatis causa, vel
occasione occultandi ab hostibus, sive alterius rationabilis
causæ. Unde merito leguntur persæpe mulieres
habitus consuetos mutasse, ut Thamar in bivio, Genesis
XXXVIII. capitulo.
Respondit : — Sed non muliebrem.
— Et amplius, sicut refert Beatus Hieronymus in
libro Vitæ Patrum, de Fratre Marino, qui, negato
sexu et habitu, religionem assumpsit mutato nomine foeminino in masculinum. Tum quia virgo fuit amica
patri filia, qui intravit religionem ; ipsaque suspirans
ad eamdem, negavit nomen Marina, insuperet sexum
muliebrem, et dixit se Marinum fore masculum, etc.
Et Beato Hieronymo valde stat Ecclesia tanquam veritatis
assertori, ut refert Gelasius papa in dist. XLI.
can. « Sancta Romana, » in quo etiam idem liber, videlicet Vitæ Patrum, ab Ecclesia approbatur septuaginta
duorum episcoporum testimonio. Et si Deo
placuit Marina virgo militans in habitu spirituali
virili, quum tamen certa spiritualia intercipi non debeant
ulla fraude neque dolo : quanto magis ista virgo
sibylla in armis bellicis non offendit ; sed ad defendendum
et præcavendura pro republica et communi bono
poterit militare ?
Et miror quod tam faraosa in prosperis actis et
agendis, non probetur cujus sit spiritus ; et quod tam
ardua et stupenda, examinari et probari negligantur
ab Ecclesia. Equidem quum negligentia animam
lædat, et noverca sit divinæ disciplinæ (ut in Auth.
coll. VI. De quæstore § Hæc omnia), in culpa esset
Ecclesia ista dissimulando si pertransiret, quum dissimulatio
quandoque sit peccatum mortale. Quod tamen
absit. Virgo enim sancta, immaculata, et sine ruga
mater est Ecclesia, ut in Clem. De summa Trinitate et
fide, etc. Quare moveor virginem sibyllam solum ex
relatione boni odoris et famæ, quam plurimorum sermonibus
didici, his scriptis excusare : salva tamen
protestatione, quod, si facta ejus reprehenderentur a
sacrosancta Romana Ecclesia, quæ Domino disponente
aliarum est rectrix et magistra et omnium fidelium
(ut De summa Trinitate, c. « Damnamus » § penultimo), aut quocumque habente auctoritatem
ab eadem, qui hujuscemodi detestaretur veluti perniciosa
et fidei catholicæ contraria, reprehendo et
detestor omnia et singula, sicut præmittitur, per præfatam
sibyllam facta, aut in futurum fienda quomodolibet,
tanquam irrita et superstitiosa, ex his meis
scriptis et mea propria manu. Nam etsi Angelus de
coelo aliud mandatum, quam quod Ecclesia approbat
ac statuit, mihi evangelizaret (Ad Galatas, cap. I. v. 8),
ei non crederem. Scio enim quod et Satanas quandoque
se transfert in Angelum lucis, ut et miseras dubitantium
possit illaqueare animas ; et multarum habet
scientiam rerum, ut patet ex sententiis Isidori, II.
libro Sententiarum, dist. 8, dicentis : « Triplici acumine spiritus malignus vigere dignoscitur ; subtilitate naturæ, quia licet lapsus gratia, non tamen spoliatus natura ; experientia, quæ rerum effectrix est magistra (ut De electione, c. « Quid sit ecclesiis »
libro VI), quæ et indoctos sapientes constituere « consuevit ; et permissione divina, ut in beato Job, Antonio, etc. Unde ad illudendum laqueos ponit occultos, ut seducere possit, imo etiam electos quandoque ponit in errorem. »
Videtur tamen mihi quod hæc sibylla præstigiis spiritus
maligni non impellitur ; alioquin poenas legales
nequaquam effugeret, ut C. De maleficis, 1. « Nullus, » 1. «Nemo, » 1. « Culpa. » Gladio enim ferienda
foret aut igne cremanda (in Inst. De publicis judiciis, § « Eadem lege »); ubi secundum Accursium, Azonem,
et Bulgarum per legem Corneliam de sicariis, venefici,
qui mala medicamenta publice vendiderunt, ita quod
veneno veluti gladio homo exstinguebatur, qui assysini appellantur (ut De homicidio, c. « Pro humani, »
libro VI), per quod non solum mors corporum, verum
etiam animarum periculum procreatur ; et susurri,
hoc est incantatores, et cæteri odiosis artibus insistentes,
pari passuambulant ad poenarum mulctationem.
Sed quinimo de meritis, exigentibus sanctionibus
legum, si noxia deprehenderetur, letaliter plecteretur,
quanquam canones mitius poenam quadraginta dierum
infligunt pro poenitentia, ut De sortilegiis, c. « In tabulis, » etc.
Volo tamen aliqua præmittere argumenta ad artes
diabolicas cognoscendas, unde tandem præsumptio
de sibylla possit eo efficacius haberi ; primo tantum
præsupposito tractatulo de superstitionibus venerabilis
magistri Nicolai Jayr, doctoris sacræ paginæ
almæ Universitatis Heidelbergensis, cujus fama et vita
multimodis laudum titulis glorificatur, ipsiusque scripta
ab Ecclesia merito approbata sunt, quum ab ejus
unitate ex fidei integritate non videtur fecisse digressionem.
Ast etiam quia idem libellus communis est in
hac patria, et notus sicut suus auctor, idcirco eum pertranseo, et in eo contexta in veritate præsuppono,
volens aliqua obsecundare quæ in eodem posita
non invenio.
Solinus libro secundo De mirabilibus mundi dicit : « Nascentium prima vox vagitus ; lætitiæ enim vox « in quadragesimum diem differtur, solutis et purgatis matris doloribus. Solus autem Zoroastres eadem hora, qua natus, legitur risisse. » Nec hoc bonum
signum indicatione futurorum : Ipse enim fuit primus
magicæ artis inventor ; nempe iconias, id est, imagines,
invenit, quibus hæc ars inniti consideratur.
Restat tamen iconicis similitudinibus astrologiam
et nigromantiam, facultates superstitiosas, miscere ;
sed dispari quandoque cultu. Cujuslibet enim artis
iconia vim suam retinet operativam. Præterea commentator
recitat super Centilogio Ptolemæi (qui, ut
tradunt Regnorum Historiæ, vir mirabilis exstitit in
mathematicis ; plus enim astronomiæ addidit, quam
ante se scriptum invenit. Hic fuit advocatus Alexandriæ,
et cum instrumentis astronomicis observavit
astra tempore Pii Antonini imperatoris, qui et inter
divos relatus fuit, et ut Romulus a Romanis colebatur.
Gener namque fuit Adriani tyranni, qui quartam
Ecclesiæ fecit persecutionem. Fuit, inquam, in Rhodis
insula, ubi navalia commercia olim tractabantur :
unde lex Rhodiana sumpsit exordium, ut De consecratione
dist. III, can. « Rhodiæ leges, » et ff. De lege
Rhodia de jactu, 1. « Si laborante, » § « Si conservatis, » etc. Statura namque moderatus, colore
albus, fortis irae, pauci cibi, redolentem habens
anhelitum, et indumenta nitida ; composuitque multos
libros, Almagestum, Perspectivam et Centilogium,
etc , et vixit octoginta octo annis. Proverbia
sua ista feruntur : « Inter homines altior exsistit, qui non curat in cujus manu sit mundus. » Item : « Ultimæ hominis promissiones cani sunt, etc. ») quod
vidit quemdam, qui sculpsit figuram scorpionis luna
exsistente in scorpionis signo, et quisquis postea impressionem
illius habebat, sive incensu, sive cera, a
morsu scorpionis curabat.
Narrat ad instar magister Robertus Holkot, Anglicus,
quomodo suis temporibus, quidam fuit in Londoniis,
habens imaginem aurei leonis secundum certas constellationes fabricatam. Quo mediante curabantur, qui febre quartana laborabant. Haec ille quæstione quinquagesima
secunda, circa librum Sapientiæ Salomonis.
Cujus pone rationem. « Nam, » ut dicit Experimentator
post divisionem triplicis generis leonis, « leo siccissimus est animalium, et omnium quadrupedum adeps ipsius calidior est, et febribus quartanis conquassatur. » Quare figura leonis sub influentia tredecim
stellarum, signum leonis describentium, videtur
remedium præstare contra febres leoninas, id est,
quartanas. Nam scorpio in theriaca morsum scorpionis
sanat, ut testatur Philosophus in libro De pomo, dicens
: « Tantum valet logica philosopho, quantum scorpio in theriaca, qui solum prodest percussis a scorpionibus, et non sanis ; sic solum contra sophistas valet logica, et non veritatem nude inquirentes. »
Ecce istæ figuræ efficativas habuerunt operationes,
testibus egregiis magistris præmemoratis. Quum tamen
illustrata ratio persuadet, imagines artificiales nullam
posse consequi veritatem ab arte, nec ullam habere a
corporibus coelestibus, nisi si quam haberent ratione
naturæ et substantialis formæ. Nam figura, quam res
imprimit, non causat principium alterandi.
Quare patet quod tales figuræ, utpote scorpionis
et leonis, per occulta pacta ratione quorumdam characterum
ipsis impressorum a dæmonibus inventa,
ipsisque dæmoniis, ut sic fuerunt, consecrata. Nam
solum in hoc iconiæ astrologicæ et nigromanticæ videntur
differre, quod hæc occultis pactis, illæ vero publicis
expressæ, invocando dæmonum virtutem, a suis
artificibus conficiuntur et fabricantur. Mathematici
autem iconiis, sive similitudinibus figurarum illi arti congruentibus, quandoque utuntur. Sed hæc quoddam
divinitatis in se videntur habere oraculum ; quod apertissime
patet per dominum Albertum Magnum in suis
Præstigiis. Illas etiam fatetur Beatus Augustinus IV.
libro Confessionum fabricasse, dicens : « Illos planetarios, quos mathematicos vocant, consulere non desistebam. » Et idem caus. XXVI, quæstione secunda,
can. « Illos planetarios. »
Rursus distincta est astrologia ab astronomia.
Nam, teste Hugone in Didascalico, lib.II, c. 11, « Astronomia de lege et habitudine astrorum in eorum motibus, sitibus, orbium dispositionibus, et eorum quantitatibus et proportionibus, demonstrativis processibus investigat; » ex quibus futuras eclipses,
conjunctiones, et alias stellarum prædicationes prædicit.
Et hæc est una de septem liberalibus, quæ intellectum
humanum elevat ad considerationem excellentissimi
operis Dei, quod est mira fabrica et aula
coelorum nobilium. Sed astrologia astrorum et partium
coeli conditiones et habitudines observat, et eas
considerat tanquam causas et signa futurorum eventuum.
Et illa partim est naturalis, partim superstitiosa.
Naturalis est in complexionibus elementorum et
aliorum corporum, quæ secundum superiorum contemperantiam
variantur in sanitate, ægritudine ; tempestate,
serenitate ; fertilitate et sterilitate. Superstitiosa
vero in his eventibus, quæ libero arbitrio subjacent,
quam, ut testatur Hugo ubi supra, mathematici
tractant ; qui in explorandis hominum genituris ad
atomum usque pervenire contendunt, dum zodiacum
circulum in duodecim signa, singula signa in partes
triginta, partes iterum singulas in puncta duodecim, puncta singula in momenta quadraginta, momenta in
ostenta sexaginta disiribuunt, ut considerata diligentius
partitione stellarum fatum ejus, qui nascitur, quasi
absque errore deprehendant, ut dicit dominus Beda,
libro De temporibus, cap. III, etc. Ecce quantum
laborem et quam frequens exercitium vanitas ista exquirit.
Sunt etiam mathematici, qui materiam a sua quantitate
et cæteris accidentibus abstractam considerant :
quos Boethius intelligentes appellat ; qui res sub globo
lunari beatiori et primori intellectu speculando cognoscunt,
quod magnam luminis claritatem intellectus
requirit, etc. Verumtamen Beatus Augustinus astrologiam
reprobat V. libro De civitate Dei, cap. primo
usque ad octavum ; item secundo De doctrina christiana,
ubi dicit : « Motus siderum certus ; sed ex qua motione mores nascentium et eventus velle prædicere, magnus error et magna est dementia ; etc. » Sententialiter
etiam dicit de astronomia : « Quamvis siderum demonstratio superstitionem per se non contineat; tamen quia familiaris est perniciosissimo errori magorum, eapropter commodius honestiusque contemnitur a christianis, quam addiscitur. » Etiam detestatur
eam propheta Isaias, cap. XLVII, vv. 11 et 13,
ubi loquitur de Babyloniis et Chaldæis, apud quos viguit
astrorum consideratio : « Veniet » inquit « superte repente miseria quam nescies. Stent et salvent te augures coeli, qui comtemplabantur et sidera et inenses supputabant. » Item Apostolus ad Galatas, cap.
IV. v. 9, dicit : « Quomodo convertimini iterum ad infirma egenaque elementa, quibus denuo servire vultis. Dies observatis, et menses, et tempora, et « annos. Timeo vos ne forte sine causa laboraverim in vobis. » Quamvis secundum B. Hieronymum et Glossam
ordinariam super eodem passu, ista littera de
cæremoniis judaizantium accipitur, non tamen inconvenienter,
secundum magistrum Heinricum de Hassia,
de astrologicis nude ad litteram intelligi poterit.
Est autem sciendum, ubi posui imago, figura, vel
similitudo, semper nude intelligite iconiam, qui terminus
iconia proprius est hujus artis ; sed propter
magis intelligere, addidi concomitantem, ut est figura, imago, aut similitudo, etc. Talibus enim iconiis
virgo sibylla Franciæ non auditur intendere,
neque aliqua fama unquam ipsam resperserat veluti
de hujusmodi suspectam et notandam.
Caeterum autem nigromantia verisimiliter fabricat
imagines, quas idola vocamus. Sunt autem nigromantia,
pyromantia, hydromantia, geomantia, spatulomantia
(12), etc., per dæmones inventæ, quibus ab olim
corda gentilium vanitati dedita, a cultu unius veri Dei
prohibebantur impediti. Et illse artes, secundum Beatum
Augustinum, hominibus per dæmones inspirantur
ex quadam familiaritate, qua falluntur cum ipsis conversantur,
permissione divina, propter multiplicia suorum
peccatorum genera. Nam quædam quæ revelantur
hominibus per dæmones, continent expressam dæmonum
invocationem, sicut patet de modo includendi
spiritum malignum, ubi requiritur certum pactum et promissio, quandoque sub chirographo, quandoque
in proprio sanguine, quandoque in fidei renuntiatione
et nominis Jesu Christi detestatione, etc. Nam
fabricato idolo, si quis velit præscire aliquos futuros
effectus, necesse habet offerre holocaustum, adjuncta
adoratione verbis ignotis. Sunt enim talia verba ita
truncata, quod neque Hebraica, Græca, Chaldaica,
Arabica, Syriaca, eorum virtutem possit interpretari.
Sed videtur mihi quod istæ precationes, sub obscurorum
verborum tenore, astutia dæmonis sint collecta
ex diversis linguis in unum, quatenus cultor idoli non
intelligat mysteria et vim talismodi verborum. Holocausto
autem et adoratione completis, illusor fallax et
pater mendacii suam exhibet præsentiam. O quantum
obtulit holocaustum Gilbertus (13), qui præceptor Ottonis
imperatoris et Roberti regis Franciæ (qui sequentias
Sancti Spiritus, et aliam Veni Sancte Spiritus
edidit, illuminatusque rex et doctus exstitit), sex quoque
principiorum, quibus dialectici quondara ulebantur,
auctor fuit ! Quippe idem ambiit diversos honores.
Primo namque tenuit cathedram Remensis Ecclesiæ ;
tandem translatus ad Ravennas ; ultimo factus papa,
Sylvester in obedientia sua nominatus. Primitus tamen
quum esset monachus Floriacensis coenobii, cui
præsidebat abbas Joachim, ut De summa Trinitate,
cap. « Damnamus », apostata factus, homagium
propter honoris ambitum diabolo fecit, seque ei
tradidit. Demum tamen membris incisis, jumento
truncus corporis impositus, ad Sanctum Johannem in Lateranum Romæ est allatus, et ibidem sepultus
(14).
Quasi ad instar narratur de domino Alberto, cognomento
Rygmirsdorff, episcopo ecclesiæ Halberstadensis,
qui magnus fuit sophista (quod relucet in
suis sophismatibus, quæ apud scholasticos in Universitatibus
Rostodbzensi (15), Oxoniensi, Erfordensi
et Lipsiensi, ut plurimum frequentantur). Idem dum
esset in castro suo Grueningin (16), per distantiam
magni milliarii a civitate Halberstadensi sito, lempore
litis et guerræ iliustrium ducum Brunswigcensium
(17), habuit spiritum inclusum, quem consuluit,
cuique holocaustum et adorationem exhibuit.
Qui respondit consulenti : « Domine, sis securus ; inimici tui subjicientur ; » et eadem nocte, sopore gravato,
castrum prædictum captum per duces fuit et
exustum.
Ecce illusor fallax et expressa dæmonis invocatio
cum mendosa deceptione. Quandoque tamen non
fallenter, sed veraciter dat responsa juxta rei ordinem
et seriem eventuum, sicut accidit venerabili domino
Johanni Theutonico, utriusque juris doctori, quem
dominus Gaspar Galdrini in suis scriptis allegavit, in
tractatu De decimis, etc.; qui erat præpositus ecclesiæ
A suivre (p.451 Q.III)

Traduction partielle et commentaires d'Ayroles :
Il n'est bruit, dit l'auteur, que de la prophétesse de France ; tous louent
sa vie, le peuple la regarde comme une sainte ; habile à la guerre, elle
prédit l'avenir. On interroge les prêtres, on est dans la stupeur. Le clerc,
pour satisfaire aux obligations que lui impose son titre d'ecclésiastique,
veut donner au public une réponse qu'il a récemment faite en particulier.
Oui certes, il y a en France une prophétesse, ou, comme il dit, une
sibylle. Sibyllam esse in regno Francico non dubito.
Saint Jérôme compte dix sibylles. 1° La sibylle de Perse. Elle annonçait aux juifs captifs le rétablissement de leur royaume, la prophétesse de
France fait la même prédiction pour la maison de France. 2° La sibylle
de Libye. Elle a fait d'admirables prédictions sur la naissance du Verbe
Incarné, et prophétisé que dès lors les hommes entreraient en participation
de la nature des dieux. Ce qui a été vérifié dans les apôtres. Au noble
royaume de France, notre prophétesse conduit les armées pour délivrer
les Français des envahisseurs qui occupent leur pays. 3° La sibylle de
Delphes. Elle prophétisait avant la destruction de Troie, dont la ruine
devait être suivie de la fondation de Rome. Ainsi les Anglais expulsés,
Paris sera recouvré et le royaume des Francs consolidé entre les mains
du Dauphin. 4° La sibylle d'Erythrée, la plus fameuse de toutes. Elle a
prophétisé en termes très clairs et le règne du Christ et la destruction de
la nation juive ; notre prophétesse a annoncé en termes très clairs bien
des événements concernant le Dauphin, roi des Francs, événements les
uns déjà vérifiés et accomplis, les autres réservés à l'avenir. 5° La sibylle
de Samos a prédit qu'il n'y aurait qu'un roi sur la terre ; la nôtre, qu'il
n'y en aura qu'un en France, sans intervention d'Anglais. 6° La sibylle de
Cumes, si fameuse dans Virgile et dans Lucain. Elle offre à Tarquin
neuf livres, dans lesquels se trouvait la législation des Romains. Celle de
France, une fois le Dauphin couronné roi, lui donnera les conseils les plus sages pour la conservation, le gouvernement et la prospérité du
royaume. Sa mission terminée, elle sortira du royaume, servira Dieu
dans l'humilité et son nom aura plus d'éclat encore dans la mort que dans
la vie : prédiction du clerc allemand que l'événement devait vérifier, quoique
bien autrement qu'il ne l'annonce. Il continue : 7° La sibylle d'Hellespont
qui inspira Solon, législateur d'Athènes, et inventa ou compléta
les vingt-quatre lettres de l'alphabet. Notre sibylle fera siéger le parlement à Paris. Là, justice sera rendue à chacun; les lois seront plus fidèlement
observées ; de vénérables docteurs y enseigneront les lettres divines
et humaines.
Pour abréger, dit-il, l'auteur ne parlera pas des autres sibylles. Chacun voit combien le nom de prophétesse (sibyllæ nomen) convient à notre
petite vierge (Virguncula, Viergette).
Dieu, qui opère diversement dans le monde, aime à choisir le sexe
faible pour lui faire ses révélations, afin que les puissants comprennent
qu'un bras plus puissant est étendu au-dessus de leur tête.
Le clerc allemand est pour la France contre l'Angleterre. Il est indigné
de la morgue des Anglais, de l'injustice de leur domination sur la France
dont, dit-il, le droit les constitue les vassaux.
« La nation française est pieuse, elle a donné le jour à de nombreux
docteurs très profonds; la nation anglaise est barbare; elle a massacré
beaucoup d'hommes saints, même de ceux qui lui appartenaient. Quoi
d'étonnant qu'elle meurtrisse des étrangers, quand elle n'épargne pas ses
propres enfants. »
L'auteur cite encore comme exemple du don de prophétie concédé
aux femmes sainte Hildegarde, sainte Brigitte.
Ayant ainsi établi que la présence d'une prophétesse en France n'offre
rien d'inouï, il en vient à l'objet des prophéties de la Pucelle. Dans l'Ancien
Testament, les prophètes étaient surtout des hommes ; le plus souvent il étaient suscités pour faire entendre des menaces. Dans le nouveau, ce
sont principalement des femmes; c'est que les prophéties sont principalement
pour consoler, et les femmes, sexe naturellement compatissant,
sont plus propres à en être l'organe.
Le noble royaume de France en est venu à la ruine par la surabondance
des choses nécessaires à la vie, par les querelles qu'y a suscitées la beauté
d'une femme (Isabeau de Bavière). Pour qu'il y ait correspondance entre
l'ordre de la chute et celui de la restauration, c'est une vierge, mais d'une
vie humble, toute dévouée à Dieu, qui le relève. La France enorgueillie
de sa force, de sa richesse, de sa sagesse, a été jetée si bas, qu'elle ne peut pas se relever d'elle-même. Dieu la relève visiblement pour qu'elle
soit plus sage à l'avenir, et qu'elle révère celui qui veut que la paix règne
parmi ses créatures raisonnables.
Oui, la petite vierge française est prophétesse. Elle en a tous les caractères.
Ici notre auteur rappelle une distinction familière aux théologiens,
mais beaucoup moins aux lecteurs ordinaires, distinction qui reviendra
dans les autres mémoires et qu'il faut brièvement expliquer.
Les théologiens distinguent la prophétie qu'ils nomment de prédestination,
et celle qu'ils nomment de commination. La première est absolue,
et se réalisera certainement; la seconde est conditionnelle; elle signifie
que si les causes actuellement en action ne changent pas, tel événement
arrivera certainement. Quand le prophète Michée annonçait que le Messie
naîtrait à Bethléem, quand Isaïe prédisait qu'il naîtrait d'une vierge, ils
faisaient des prophéties de prédestination ; lorsque Jonas annonçait à Ninive
que dans quarante jours elle serait détruite, c'était une prophétie de
commination; il voulait dire que les iniquités dont elle était chargée étaient telles que, si la pénitence ne les détruisait pas, Ninive serait renversée
dans quarante jours. La pénitence détourna le fléau. Isaïe fit une
prédiction semblable à Ezéchias, quand il lui dit qu'il allait mourir de la
maladie qui le clouait sur son lit ; il faisait une prophétie de commination.
Le saint roi pria d'une manière si touchante, que le même prophète lui
annonça de la part de Dieu que sa vie était prolongée de quinze ans.
Au lieu d'une menace, on peut, enseignent les théologiens, supposer
une promesse que Dieu fait, en exigeant certaines conditions à remplir
de la part de ceux qui doivent en bénéficier. Si la condition n'est pas
remplie, le bien prophétisé ne sera pas accordé.
D'après le clerc de Spire, Jeanne faisait des prophéties de prédestination
et de commination. Gerson, on l'a vu, supposait la même chose, sans employer
ces termes scientifiques. Tant qu'elle ne fait que des prophéties de
prédestination, enseigne le clerc allemand, les Français l'écoutent et la
suivent; mais, continue-t-il, j'ai une violente présomption que lorsque ce
sera le temps des prophéties de commination, la prophétesse, quoique
divinement envoyée, ainsi que l'atteste sa vie, la prophétesse perdra de
son autorité. Elle ne sera plus écoutée, elle sera, je crains fort, bannie et
exilée, et la France comme la nation juive amassera contre elle un trésor
de colère.
Tout n'est pas faux dans cette conjecture du théologien d'outre-Rhin, et la véritable histoire de la libératrice atteste qu'elle s'est moralement
réalisée.
Par quelle voie la prophétesse française obtient-elle ces révélations ? Ici
l'extravagant écrivain nous rapporte une anecdote, dont on ne trouve de trace que dans son factum ; mais que plusieurs libres-penseurs donnent sur son autorité, comme chose avérée. La Pucelle, dit-il, lit ses prophéties
dans les astres, non pas, — c'est lui qui parle, — qu'il faille la ranger
parmi les astrologues condamnés par l'Église ; mais en observant les constellations
durant le calme des nuits, un instinct divin, ou même une voix
extérieure, lui fait voir dans les phénomènes célestes l'expression des
mystères qu'elle doit révéler.
Il prétend qu'il y a plus d'un an, un religieux Prémontré, français, qu'il
a rencontré dans un lieu qu'il nomme Loudaya (Laon ou Lauda dans le
grand-duché de Bade), lui a raconté qu'elle aimait la nuit à contempler
le ciel. Récit qui porte sa réfutation avec lui-même. La Pucelle, en 1429,
n'était sur la scène que depuis cinq mois ; elle était inconnue au mois de
juillet 1428; les religieux ne s'occupaient pas d'elle, moins encore que
Baudricourt qui l'avait traitée de folle, alors qu'elle se présenta à lui pour
la première fois, vers le 13 mai de la même année. Si elle avait eu pareille
habitude, les bourreaux de Rouen n'eussent pas manqué de le relever; il
n'y a pas dans le procès un mot qui y fasse allusion.
On se demande, dit notre allemand, pourquoi la prophétesse ne parle
que de la France. C'est, répond-il justement, que pour les prophètes, Dieu
n'ouvre pas tout le livre de l'avenir ; ils n'ont chacun qu'un nombre déterminé
d'événements à prédire, ainsi qu'on le voit par les prophètes de
l'Ancien Testament. La petite vierge n'est envoyée que pour la France.
Tels sont les points qui m'ont paru devoir être extraits dans le premier
mémoire, des hors-d'œuvre où ils sont noyés.
*
* *
Le second est encore plus incohérent. L'auteur y répond à deux objections que l'on faisait contre la Pucelle : elle porte des vêtements d'homme,
ce qui est défendu aux femmes par le Deutéronome; elle use de moyens
magiques.
Il réfute la première objection, en répondant que la loi était portée dans
le Deutéronome, pour détourner les Juifs de prendre part aux fêtes païennes où se faisaient pareils travestissements, notamment dans les fêtes de Mars et de Vénus. La convenance, il est vrai, prescrit aux femmes un vêtement qui leur soit propre; cependant, dit saint Thomas, une cause raisonnable, la nécessité, le besoin de se dissimuler, autorisent à s'en écarter. Saint
Jérôme nous raconte l'histoire de saint Marin ; c'était une petite fille que
son père avait introduite, sous des vêtements de garçon, dans le monastère où il voulait être gardé comme moine. L'enfant y grandit, y
vécut, réputée par tous appartenir au sexe masculin. La mort seule fit
connaître la vérité; l'Église l'honore sous le nom de saint Marin.
C'est dans la réfutation de la seconde objection que le clerc de Spire
donne libre cours à son talent de divagation. Il disserte longuement sur
les diverses espèces de magie, sur leurs procédés, mêlant des histoires
burlesques, se donnant comme ayant été témoin de plusieurs ; le tout en
style impossible. Tout cela échappe à la traduction et à l'analyse.
Je recueille quelques-uns des traits par lesquels il prouve que la Pucelle
n'est pas adonnée à la magie. Tout le monde est d'accord en France pour
louer l'esprit de foi de la petite vierge. Il éclate dans les offices divins;
elle est pleine de respect pour les sacrements ; toute sa conduite est digne
d'éloge; c'est au nom de la religion qu'elle a tout accompli et qu'elle
compte tout mener à terme; elle commence ses oeuvres les plus grandes,
elle les achève, au nom de la très sainte Trinité; elle veut une paix ferme;
elle est amie de la justice, des pauvres dont elle soulage l'indigence; on
ne voit en elle aucun amour des richesses, des vanités du monde, ou des
pompes du siècle. Si elle était adonnée aux superstitions, on en verrait
percer quelque chose dans sa conduite; on surprendrait chez elle des
images, des représentations, des figures suspectes; elle offrirait au diable
des sacrifices et des prières.
Peut-être que l'on pourrait lui reprocher de se faire enfant avec les enfants qu'elle aime, dit-on, beaucoup... Je pense cependant, sauf plus ample
information, que tout ce qu'elle accomplit se fait par disposition divine.
D'après le clerc de Spire, Jeanne aurait prédit que Charles, une fois
sacré, régnerait 20 ans; que son fils, alors âgé de six ans, depuis
Louis XI, serait le monarque le plus glorieux, le plus honoré et le plus
puissant, qui, depuis Charlemagne, eut régné en France. Il est le seul à
mentionner ces prophéties que l'événement ne devait pas justifier.
Charles VII, après avoir été sacré à Reims, a régné plus de trente ans ;
et si, depuis Charlemagne, aucun roi de France n'a possédé en effet autant
de puissance que le restaurateur de notre unité nationale, Louis XI; il
n'est pas vrai de dire qu'il l'emporte en gloire sur saint Louis et Philippe-Auguste.
Rien d'étonnant que la renommée mêlât quelques faussetés aux merveilles inouïes qu'elle racontait à l'Europe ébahie. Il y avait loin alors
de la Loire au Rhin. Au 17 septembre, Charles VII était sacré depuis
deux mois. Le clerc de Spire l'a ouï dire; il ne se croit pas cependant
assez sûrement informé, pour regarder le fait comme indubitable. Aussi
pour lui comme pour Jeanne, comme pour Æneas-Sylvius, Charles n'est
encore que le Dauphin, ou le fils du dernier roi.
Un point sur lequel la renommée ne varie pas, c'est la sainteté de la
jeune fille. Aucun des auteurs dont je viens d'analyser les mémoires n'a
vu la Pucelle; tous en parlent sur les récits qui leur ont été faits; leurs
sources d'informations sont différentes; ils habitent des contrées éloignées
les unes des autres: Rome, Cologne, Embrun, Spire, Lyon. Tous
nous font un même portrait des vertus de l'héroïne ; ils parlent comme
les docteurs de Poitiers qui l'ont vue, entendue, observée, interrogée. « En elle on ne trouve point de mal; on n'y trouve que bien, humilité,
virginité, dévotion, honnêteté, simplesse. »
Source : Texte original latin, Jules Quicherat, t.III, p. 422 à 469.
Introduction et commentaires : J. B. J. Ayroles, "La vraie Jeanne d'Arc" t.I, p.69 à 76.
Notes :
1 Ces noms, probablement laissés en blanc dans le manuscrit de l'auteur, n'ont pu être supplées depuis. Le manuscrit du Vatican présente à cet endroit
la même lacune que l'imprimé de Goldast.
2 C'est-à-dire Sigibertus, altération fréquente au moyen-âge du nom de
Sigebert de Gembloux.
3 Nous corrigeons ce membre de phrase d'après le manuscrit du Vatican,
qui porte quem mars progenitet Romuli dicavit verbi. Goldast a mis dans son
édition quem Mars progenie et Romuli ditavit urbe.
4 Cette sainte, dont les visions furent examinées et approuvées au concile
de Trèves, mourut le 17 septembre 1180. Elle commença à être honorée seulement
au xve siecle.
5 Pingwia, Bingen. C'est en effet dans le monastère de S. Robert, sous les
murs de Bingen, quc furent conservées jusqu'à la guerre de trente ans les reliques
de sainte Hildegarde. Acta SS. Bolland. Septembre, t. V, p. 677.
6 Erreur de date, sainte Brigitte mourut le 8 octobre 1373. Ses prédictions
furent approuvées par le concile de Bâle qui même les déclara dignes d'être commentés
dans les chaires de théologie ; aussi furent-elles l'un des livres les plus
répandus au commencement de l'imprimerie. On en fit des éditions dans toutes
les langues. Sur la vogue dont elles jouissaient longtemps avant d'avoir reçu l'approbation
solennelle de 1'Eglise, voyez les Acta SS. des Bollandistes, t. IV du
mois d'octobre, p. 409. Jouvenel des Ursins rapporte qu'en 1414 un ambassadeur
du roi d'Angleterre, evêque de Norwich, haranguait Charles VI en s'appuyant
d'une citation de Sainte-Brigide, « où estoit contenu que par les prières et oroisons de mons. S.-Denys, patron des François, les princes des ferocissimes gens de France et d'Angleterre, par lien de mariage, debvoiont avoir paix ferme et stable. »
7 Leçon de l'édition de Goldast, non moins vicieuse dans le manuscrit
du Vatican, qui porte numquam in consuetum fieri plus solite.
8 Allusion à la reine Isabelle de Bavière. Rapprocher les termes analogues
de la déposilion de Catherine Leroyer : Prophetizatum fuit quod Francia per
mulierem deperderetur, etc. Tome II, p. 447.
9 Sans doute Lauda, dans le Grand-Duché de Bade.
10 Leçon de Goldast et du ms. du Vat. Corrigez rhopalum, massue.
11 Cette prédiction s'applique à l'enfant qui fut depuis Louis XI. Il avait sept
ans en 1429. Voyez plus loin, p. 465, une autre version du même oracle.
12 Le manuscrit du Vatican donne spatumancia, mais la correction spatulomantia
ressort de l'explication donnée plus loin (p. 458) de ce genre de divination. Spatulomantia manque dans le glossaire de Du Cange.
13 C'est-à-dire Gerbertus.
|